۰۰۲

معرفی و نقد کتاب «اصول و فنون مشاوره در درمان لکنت»

کتاب «اصول و فنون مشاوره در درمان لکنت»

.

کتابی را که برای نقد و معرفی در این نوبت در نظر گرفته ام، یک کتاب تلفیقی و بین رشته‌ای می‌باشد که به نحوی جالب نگاشته و در اختیار مخاطبین قرار گرفته است. کتاب «اصول و فنون مشاوره در درمان لکنت» که به همت دو تن از پژوهشگران و کارشناسان دو حوزه روانشناسی و گفتاردرمانی به رشته تحریر در آمده است و انتشارات پایگاه فرهنگ برای اولین بار در سال ۱۳۹۳ آن را منتشر نموده است. آقای دکتر سعید متشکری به عنوان مشاور و روانشناس و آقای آرش اقدم به عنوان گفتار درمانگر، بنا به نیاز جامعه علمی به بیشتر دانستن در این زمینه، دست به نگارش این کتاب پرمحتوا زده‌اند. هر کدام از این عزیزان پس از چندین سال فعالیت و کار پیوسته در زمینه روانشناسی و گفتاردرمانی، به این نتیجه رسیدند که می‌توان از فنون مشاوره در درمان لکنت بهره جست، چرا که یکی از ملزومات شروع درمان افرادی که لکنت می‌کنند، مشاوره و صحبت با آنان و به نوعی کنکاش در شخصیت فرد یا خانواده و ایجاد بستر و زمینه مناسب برای شروع روند درمان می‌باشد؛ همانگونه که ما در زمینه‌های دیگر نیز باید با فنون مشاوره آشنا باشیم تا بتوانیم به نتیجه دلخواه برسیم. لازم به ذکر می‌باشد مقدمه‌ای که پروفسور حسن عشایری به عنوان یکی از برترین نوروسایکیاتریست‌های جهان بر این کتاب نوشته‌اند، مهر تأییدی بر پرمحتوایی و کاربردی بودن این کتاب می‌باشد. از عنوان این کتاب چنین بر می‌آید که فن مشاوره به عنوان یک رابط بین رشته‌ای عمل کرده و در واقع کار را تسهیل نموده و به افراد در جایگاه‌ها و مناصب و تخصصهای گوناگون کمک می‌کند که بتوانند در حرفه و زمینه کاری خود موفق عمل نمایند. حالا شما این مطلب را نیز در نظر داشته باشید که خود فن مشاوره در واقع یک حرفه محسوب می‌شود و خود به تنهایی کارگشای کلی از مشکلات می‌باشد. با این تفاسیر تلفیق فنون مشاوره و درمان لکنت باید جالب به نظر برسد که این امر خواندن این کتاب را بر دانشجویان روانشناسی و مشاوره و همینطور گفتاردرمانگران واجب می‌نماید.

کتاب مذکور در سه بخش و ده فصل به رشته تحریر درآمده است. کتاب با صفحاتی درباره چارلز ون رایپر آغاز می‌شود که این فرد یکی از بزرگان گفتاردرمانی و درمان لکنت می‌باشد که موضوع جالب درباره وی این می‌باشد که ایشان، خودشان از کودکی لکنت می‌کردند و این اتفاق منجر به ابداع شیوه‌های جدید درمان لکنت و نمایان شدن افق‌های تازه‌ای در برابر گفتاردرمانگران گردید.

در بخش اول کتاب که شامل چهار فصل می‌باشد، نویسندگان در هر یک از فصول به توضیح و تبیین یکی از مفاهیم لکنت، نگرشها، مشاوره و روان‌درمانی پرداخته‌اند. در فصل اول کلیات لکنت از تعریف تا شروع و شیوع آن و همینطور نظریه‌هایی که در باب لکنت وجود دارد، توضیح داده شده است. نویسندگان فصل دوم را به «نگرش‌ها، احساسات و محیط» اختصاص داده‌اند. البته این موضوع را نیز مد نظر داشته باشید که تقریبا هر مفهومی که در این کتاب توضیح داده شده است، به نوعی مرتبط با لکنت می‌باشد. از جمله مبحث نگرش در افرادی که لکنت می‌کنند که در فصل دوم به آن پرداخته شده است. نگارندگان این کتاب در فصل سوم، به مبحث مهم «مشاوره در آسیب شناسی گفتار و زبان» می‌پردازند که شامل ارائه تعاریفی از مشاوره و آسیب شناسی گفتار می‌باشد. در ادامه مطالب این فصل به مباحثی همچون لزوم آموزش مشاوره به آسیب شناسان گفتار پرداخته می‌شود. در فصل چهارم مفاهیم «راهنمایی، مشاوره و رواندرمانی» تعریف و از لحاظ پیشینه‌های نظری به کاربست هرکدام از آنها اشاره می‌شود. نویسندگان در باب مفهوم مشاوره به تاریخچه و لزوم راهنمایی و مشاوره می‌پردازند و در ادامه تعاریفی از راهنمایی و مشاوره ارائه می‌دهند. همچنین اهداف راهنمایی و مشاوره را نیز از یکدیگر تفکیک می‌نمایند. یکی از سرفصلهای جذاب و مهم این فصل به مقایسه بین سه مفهوم راهنمایی، مشاوره و رواندرمانی می‌پردازد که مخاطبین با خواندن این قسمت به راحتی می‌توانند معانی این سه مفهوم را از یکدیگر تشخیص دهند. در بخش دوم این کتاب که به «نظریه‌های مشاوره و رواندرمانی و درمان لکنت» اختصاص دارد، نویسندگان در گام نخست به تعریفی از لغت نظریه و اهمیت و ضرورت آن پرداخته‌اند که این تعاریف در فصول بعد در همین بخش به صورت کاملتر و دقیقتری مورد بررسی قرار می‌گیرد. در فصل پنجم کتاب حاضر نویسندگان یکی از معروفترین و پرکاربردترین نظریات روانشناسی در همه اعصار را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهند، نظریه روانکاوی زیگموند فروید. مسلما تمام کسانی که به نوعی با علم روانشناسی در ارتباط می‌باشند، نامی از فروید شنیده و تا حدودی نیز به نظریات و اجزاء تفکرات وی آشنایی دارند. بی‌شک می‌توان فروید را تأثیرگزارترین متفکر قرن بیستم قلمداد کرد. حتی با گذشت تقریبا یک قرن از شکل‌گیری نظریات وی، هنوز می‌توان ردپایی از خدمات او به روانشناسی را در افکار جامعه و بخصوص روشنفکران و روانشناسان پیدا کرد. هرچند بحث درباره فروید و نظریات وی هیچگاه به پایان نمی‌رسد. نویسندگان در ادامه این فصل به گسترش نظریه شخصیت از دیدگاه فروید و اجزاء شخصیت از نگاه او پرداخته و مبانی نظری اصلی او را توضیح می‌دهند. در ادامه یکی از مفاهیم مرتبط با لکنت، یعنی اضطراب، از دیدگاه فروید بررسی می‌شود و راههای مقابله با آن یعنی «مکانیسمهای دفاعی» توضیح داده می‌شود. در آخر این فصل نیز، طرز کاربرد نظریه فروید در زمینه درمان لکنت و همچنین استفاده از مفاهیم مورد نظر فروید در روند درمان توضیح و آموزش داده می‌شود. در فصل بعدی کتاب، یعنی فصل ششم، نویسندگان نظریه و مکتبی در روانشناسی را معرفی می‌نمایند که دقیقا مقابل نظریه روانکاوی فروید می‌باشد. نظریه مراجع-محور که متعلق به کارل راجرز یکی دیگر از بزرگان روانشناسی می‌باشد. این روانشناس نظریه خود را بر این اساس پایه‌گزاری نمود که هر فردی شخصیت منحصر به فرد خود را در دنیا دارد و ما باید بدون هیچگونه قید و شرطی او را پذیرا باشیم و در واقع محور تمام جلسات مشاوره و رواندرمانی در این نظریه، خود مراجع می‌باشد. در ادامه، نویسندگان به تبیین مبانی نظری و نظریه شخصیت در دیدگاه این روانشناس می‌پردازند. در ادامه فصل به خصوصیات مشاور و درمانگر در این مکتب اشاره می‌شود و نیز اینکه چه فنونی از طرف درمانگر به کار گرفته شود. در انتهای این فصل نویسندگان به کاربرد نظریه مراجع-محوری راجرز در درمان لکنت می‌پردازند و روش استفاده آن را به مخاطبین آموزش می‌دهند. در فصل هفتم نویسندگان نظریه جذاب عقلانی-هیجانی (RET) که مربوط به آلبرت الیس می‌باشد را توضیح می‌دهند. در ادامه این فصل مانند فصول قبل، نویسندگان به تشریح مبانی نظری و همچنین نظریه شخصیت از دیدگاه این مکتب می‌پردازند. در ادامه نیز خواننده با مراحل رشد و تکامل شخصیت، منشأ اضطراب، اهداف و فنون درمان و کاربرد این نظریه در درمان لکنت آشنا می‌شوند. فصل هشتم این کتاب به یکی دیگر از مکاتب روانشناسی، یعنی نظریه گشتالت درمانی که توسط فردریک پرلز ارائه گردید، می‌پردازد. مکتب رواندرمانی گشتالت، از نظریه گشتالت که ماکس ورتایمر و همکارانش آن را بنا نهاده‌اند متمایز است. در رواندرمانی گشتالت تمرکز بر اینجا و اکنون می‌باشد. پرلز در ابتدا از هواداران سرسخت روانکاوی فروید بود که به مرور زمان از آن برائت جست و نظریه درمانی خود را بنا نهاد. طبق روال فصلهای دیگر این کتاب، در این فصل نیز نویسندگان در ابتدا به معرفی نظریه و سپس به ساختار شخصیت از دیدگاه پرلز می‌پردازند. فرایند و فنون درمان و همینطور کاربرد نظریه گشتالت درمانی پرلز در درمان لکنت از دیگر بخشهای این فصل می‌باشد.

در بخش سوم کتاب، نویسندگان به معرفی دو رویکرد تلفیقی به درمان لکنت می‌پردازند.

در فصل نهم، رویکرد درمانی دکتر یوجین بی کوپر که آسیب شناس گفتار و زبان می‌باشد، معرفی گردیده است. کوپر در این نظریه و برای تکمیل فرایند مشاوره برای نوجوانان و بزرگسالانی که لکنت می‌کنند، چهار مرحله تشخیص موقعیت، رابطه، سازگاری و اجرا را در نظر می‌گیرد که نویسندگان به تفصیل درباره این مراحل صحبت نموده‌اند.

در فصل آخر، یعنی فصل دهم نیز نویسندگان رویکرد درمانی فی فرانسلا را که یک روانشناس می‌باشد را توضیح می‌دهند. این نظریه بر اساس نظریه سازه شخصی جرج کلی طراحی شده که در واقع جزء نظریات شناختی محسوب می‌شود.

می‌توان از مطالعه این کتاب این موضوع را برداشت نمود که در این باب و حیطه و به این شکل، کتاب کم نگاشته شده است. نویسندگان این کتاب با تجربیاتی که پس از مدتها فعالیت در زمینه درمان افرادی که لکنت می‌کنند، به عبارتی جسارت نموده و دست به نگارش این کتاب پرمحتوا زده‌اند. از آن جهت می‌گویم جسارت که این کتاب تقریبا با این محتوا برای اولین بار در کشور نگاشته شده یا دست کم بنده کتابی با این عنوان و جهت ندیده‌ام. در هر صورت کتاب را فوق‌العاده آموزنده و دارای متنی روان و همه فهم دیدم. با این که نویسندگان برای اولین بار دست به نگارش و تألیف کتاب زده‌اند، ولیکن بسیار با تجربه عمل نموده‌اند. امیدوارم که کارهای بیشتری در زمینه‌های دیگر علوم رفتاری را از این دو بزرگوار شاهد باشم. در هر حال همانگونه که در ابتدای بحث اشاره نمودم، مقدمه کوتاه پروفسور حسن عشایری مهر تأییدی بر محتوا و همینطور چراغ راهی برای این عزیزان می‌باشد که با جدیت و کوشش فراوان راه خود را ادامه دهند و در آخر باید بگویم که خواندن این کتاب با موضوع بین رشته‌ای، برای تمام مشاوران و بخصوص گفتار درمانگران واجب و لازم می‌باشد.

علی اکبر نعیمی زاد

کارشناس ارشد روانشناسی شخصیت