ساختمان تیروئید و هورمونهای آن

تیروئید و نقش آن در سلامت روان

.

غده تیروئید در ناحیه گردن، در جلوی نای و زیر حنجره واقع شده است. این غده دو هورمون تیروکسین (حدود ۹۳ درصد) و تری‌یدوتیرونین (حدود ۷ درصد) که T3 و T4 نامیده می‌شوند را ترشح می‌کند که اثر عمیقی بر روی میزان متابولیسم بدن دارند. تیروئید همچنین هورمون کالسی‌تونین را ترشح می‌کند که برای متابولیسم کلسیم اهمیت دارد.

فقدان کامل ترشح تیروئید معمولا موجب می‌شود که میزان متابولیسم پایه حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد به زیر حد طبیعی کاهش یابد و ترشح فوق‌العاده زیاد تیروئید می‌تواند میزان متابولیسم پایه را به ۶۰ تا ۷۰ درصد بالاتر از حد طبیعی افزایش دهد. ترشح تیروئید بطور عمده توسط هورمون محرک تیروئید (TSH) که از غده هیپوفیز قدامی ترشح می‌شود، کنترل می‌شود.

.

تشریح فیزیولوژیک غده تیروئید

وزن غده تیروئید ۲۵-۲۰ گرم است و کپسول نازکی از بافت همبند آن را می‌پوشاند که تیغه‌هایی به داخل پارانشیم می‌فرستد. این تیغه‌ها بتدریج نازک‌تر می‌شوند و تمامی فولیکول‌ها را از هم جدا می‌کنند. غده تیروئید از تعداد زیادی فولیکولهای بسته (با قطر ۱۵۰ تا ۳۰۰ میکرومتر) تشکیل شده که از یک ماده ترشحی موسوم به کولوئید (colloid) پرشده و بوسیله سلولهای اپی‌تلیوئید مکعبی شکلی مفروش شده‌اند که ترشحات خود را به داخل فولیکولها می‌ریزند. قطر هر فولیکول ۰٫۹ میلی‌متر است. ماده اصلی تشکیل دهنده کولوئید پروتئین بزرگی به نام تیروگلوبولین است که محتوی هورمونهای تیروئیدی است. پس از آنکه ترشح شد، وارد فولیکول شده و پیش از اینکه بتواند در بدن عمل کند باید مجدداً از طریق اپی‌تلیوم فولیکول جذب خون گردد.

غده تیروئید دارای شبکه گسترده‌ای از مویرگهای لنفاوی و خونی در پیرامون فولیکولهاست. این حالت ورود مواد برای تولید هورمون و همچنین خروج هورمون ساخته شده از فولیکولها را تسهیل می‌کند.

میزان جریان خون غده تیروئید در هر دقیقه حدود ۵ برابر وزن این غده است و تنها ریه‌ها و جسم کاروتید از آن پرخون‌تر هستند.

.

مقدار ید مورد نیاز برای تشکیل تیروکسین

حدود ۵۰ میلی‌گرم ید خوراکی به شکل یدور در سال یا تقریبا یک میلی‌گرم در هفته برای تشکیل تیروکسین به مقدار طبیعی مورد نیاز است.

.

پمپ یدور (به دام انداختن یدور)

نخستین مرحله در تشکیل هورمونهای تیروئید، انتقال یدورها از مایع خارج سلولی به داخل سلولهای غده تیروئید و فولیکول است. این عمل به دام انداختن یدور (iodide trapping) نامیده می‌شود. در غده طبیعی، پمپ یدور آن را تا حدود ۳۰ برابر غلظت آن در خون تغلیظ می‌کند. هنگامیکه غده تیروئید تا حداکثر ممکن فعال می‌شود نسبت تغلیظ می‌تواند تا ۲۵۰ برابر بالا رود.

.

تیروگلوبولین و شیمی تشکیل تیروکسین و تری‌یدوتیرونین

سلولهای تیروئید نمونه مشخصی از سلولهای غده‌ای ترشح‌کننده پروتئین هستند. رتیکولوم آندوپلاسمیک و گلژی، مولکول گلیکوپروتئین بزرگی به نام تیروگلوبولین را با وزن مولکولی ۳۳۵۰۰۰ ، سنتز و به داخل فولیکولها ترشح می‌کند.

هر مولکول تیروگلوبولین محتوی ۷۰ اسید آمینه تیروزین است که با ید ترکیب شده و هورمونهای تیروئید را تشکیل می‌دهد. به این معنی که هورمونهای تیروکسین و تری‌یدوتیرونین تشکیل شده از اسیدهای آمینه تیروزین، در جریان روند سنتز هورمونهای تیروئید و حتی بعد از آن بصورت هورمونهای ذخیره‌شده در کولوئید فولیکولی بصورت بخشی از مولکول تیروگلوبولین باقی می‌ماند.

اکسیداسیون یون یدور

مرحله اول ضروری در تشکیل هورمونهای تیروئید تبدیل یون یدور به یک شکل اکسیده از ید است که در این حال قادر است مستقیما با اسید آمینه تیروزین ترکیب شود. این اکسیداسیون ید بوسیله آنزیم پروکسیداز و آب‌اکسیژنه همراه آن، که یک سیستم پرقدرت قادر به اکسیده کردن یدورها را تشکیل می‌دهند پیش برده می‌شود. پروکسیداز، ید اکسیده را دقیقا در نقطه‌ای از سلول که در آنجا مولکول تیروگلوبولین از دستگاه گلژی خارج می‌شود و می‌خواهد از طریق غشا وارد کلوئید ذخیره شده گردد، در اختیار این مولکول قرار می‌دهد.

.

یددار شدن تیروزین و تشکیل هورمونهای تیروئید (ارگانیفیکاسیون تیروگلوبولین)

ترکیب ید با مولکول تیروگلوبولین موسوم به ارگانیفیکاسیون (organification) تیروگلوبولین است. ید اکسیده حتی در حالت مولکولی مستقیما اما به آهستگی با اسید آمینه تیروزین ترکیب می‌شود اما در سلولهای تیروئیدی، ید اکسیده با یک آنزیم یدیناز ترکیب می‌شود که موجب می‌شود این روند در طی ثانیه‌ها یا دقیقه‌ها به انجام برسد. بنابراین، به همان سرعتی که مولکول تیروگلوبولین از دستگاه گلژی آزاد می‌شود یا از طریق غشاء رأسی سلول به داخل فولیکول ترشح می‌شود ید با حدود یک ششم ریشه‌های تیروزینی در داخل مولکول تیروگلوبولین ترکیب می‌گردد.

.

مراحل یددار شدن تیروزین و تشکیل نهایی دو هورمون تیروکسین و تری‌یدوتیرونین

تیروزین نخست به مونویدوتیروزین و سپس به دی‌یدوتیروزین، اکسیده می‌شود. آنگاه در طی چند دقیقه، چند ساعت، یا حتی روزهای بعد، ریشه‌های دی‌یدوتیروزینی بیشتر و بیشتری با یکدیگر مزدوج می‌شوند.

فرآورده عمده این واکنش مزدوجی مولکول تیروکسین است که آن نیز بصورت بخشی از مولکول تیروگلوبولین باقی می‌ماند. یا یک مولکول مونویدوتیروزین مزدوج شده و تری‌یدوتیرونین را تشکیل می‌دهد.

.

ذخیره تیروگلوبولین

بعد از آنکه سنتز هورمونهای تیروئید به انجام رسید، هر مولکول تیروگلوبولین محتوی ۱ تا ۳ مولکول تیروکسین و بطور متوسط یک مولکول تری یدوتیرونین در مقابل هر ۱۴ مولکول تیروکسین است. هورمونهای تیروئید به این صورت، به مقداری که برای تأمین نیاز طبیعی بدن به هورمونهای تیروئید به مدت ۲ تا ۳ ماه کفایت می‌کند، در فولیکولها ذخیره می‌شوند.

.

آزاد شدن تیروکسین و تری‌یدوتیرونین از تیروگلوبولین

خود تیروگلوبولین به مقادیر قابل سنجشی به داخل گردش خون آزاد نمی‌شود بلکه نخست تیروکسین و تری‌یدوتیرونین از مولکول تیروگلوبولین جدا شده و آنگاه این هورمونهای آزاد، وارد گردش خون می‌گردند. این روند به ترتیب زیر به انجام می‌رسد:

سطوح رأسی سلولهای تیروئید زائده‌هایی شبیه پاهای کاذب از خود خارج می‌کنند که دور قطعات کوچکی از کولوئید را احاطه کرده و وزیکولهای پینوسیتیک تشکیل می‌دهند. آنگاه لیزوزومها بلافاصله با این وزیکولها جوش خورده و وزیکولهای گوارشی محتوی آنزیمهای گوارشی لیزوزومها مخلوط با کولوئید را تشکیل می‌دهند. پروتئینازهایی که در میان این آنزیمها وجود دارند مولکول تیروگلوبولین را هضم کرده و تیروکسین و تری‌یدوتیرونین را آزاد می‌کنند که آنگاه از طریق قاعده سلول تیروئید به داخل مویرگهای اطراف انتشار می‌یابند. به این ترتیب، هورمونهای تیروئید به داخل خون آزاد می‌گردند.

.

میزان ترشح روزانه تیروکسین و تری‌یدوتیرونین

حدود ۹۳ درصد هورمونی که از غده تیروئید آزاد می‌شود بطور طبیعی تیروکسین و حدود ۷ درصد آن تری‌یدوتیرونین است. اما چند روز بعد قسمت اعظم تیروکسین به آهستگی ید خود را از دست داده و مقداری تری‌یدوتیرونین اضافی تشکیل می‌دهد. بنابراین هورمونی که سرانجام به بافتها رسیده و توسط آنها مصرف شود عمدتا تری‌یدوتیرونین یعنی کلا حدود ۳۵ میکروگرم تری‌یدوتیرونین در روز است.

.

حمل تیروکسین و تری‌یدوتیرونین به بافتها

ترکیب تیروکسین و تری‌یدوتیرونین با پروتئینهای پلاسما

هورمونهای تیروکسین و تری‌یدوتیرونین بطور عمده با گلوبولین گیرنده تیروکسین و به مقدار بسیار کمتری با پره‌آلبومین و آلبومین گیرنده تیروکسین ترکیب می‌شوند.

.

آزاد شدن آهسته تیروکسین و تری‌یدوتیرونین در سلولهای بافتها

بعلت میل ترکیبی شدید پروتئینهای گیرنده پلاسما برای هورمونهای تیروئید، این مواد و بویژه تیروکسین به آهستگی در بافتها آزاد می‌گردند. نیمی از تیروکسین موجود در خون تقریبا هر شش روز یکبار به سلولهای بافتی آزاد می‌شود در حالی که نیمی از تری‌یدوتیرونین، به علت میل ترکیبی کمتر آن، تقریبا در یک روز به سلولها آزاد می‌گردد.

این دو هورمون پس از ورود به سلولها مجددا با پروتئینهای داخلی سلولی ترکیب می‌شوند و در اینجا نیز تیروکسین با قدرت بیشتری از تری‌یدوتیرونین به پروتئینها می‌چسبد. بنابراین، هورمونها مجددا اما این بار در خود سلولها ذخیره شده و به آهستگی در طی روزها یا هفته‌ها به مصرف می‌رسند.

.

اعمال هورمونهای تیروئید در بافتها

هورمونهای تیروئید نسخه‌برداری از تعداد زیادی از ژن‌ها را افزایش می‌دهند. اثر عمومی هورمونهای تیروئید ایجاد نسخه‌برداری هسته‌ای از تعداد زیادی از ژنهاست. بنابراین، عملا در تمام سلولهای بدن تعداد زیادی از آنزیمهای پروتئینی، پروتئینهای ساختمانی، پروتئینهای انتقالی و سایر مواد افزایش می‌یابند و در نتیجه یک افزایش عمومی در فعالیت عملی در سراسر بدن به وجود می‌آید.

.

تبدیل تیروکسین به تری‌یدوتیرونین و فعال شدن رسپتورهای هسته‌ای

قبل از عمل کردن بر روی ژن‌ها برای افزایش نسخه‌برداری ژنتیکی، تقریبا تمام تیروکسین یک یون یدور خود را از دست می‌دهد و به این ترتیب تری‌یدوتیرونین تشکیل می‌دهد. این ماده به نوبه خود میل ترکیبی بسیار زیادی با رسپتورهای داخل سلولی هورمون تیروئید دارد. در نتیجه، حدود ۹۰ درصد مولکولهای هورمون تیروئید که به رسپتورها می‌چسبند تری‌یدوتیرونین و فقط ۱۰ درصد تیروکسین هستند.

رسپتورهای هورمون تیروئید یا به رشته‌های ژنتیکی DNA چسبیده‌اند یا در نزدیکی آنها قرار دارند. این رسپتورها بعد از چسبیدن به هورمونهای تیروئید فعال شده و روند نسخه‌برداری را شروع می‌کنند. سپس تعداد زیادی از انواع مختلف RNA پیک تشکیل می‌شود و به دنبال آن در ظرف چند دقیقه و چند ساعت دیگر حرکت کردن RNA بر روی ریبوزومهای سیتوپلاسمی برای تشکیل صدها نوع جدید پروتئین بوجود می‌آید.

.

انواع مهم افزایش فعالیت متابولیک سلولی

اثر هورمونهای تیروئید بر روی میتوکندریها

هنگامی‌که تیروکسین یا تری‌یدوتیرونین به حیوانی داده می‌شود میتوکندری‌ها در قسمت اعظم سلولهای بدن از نظر جثه و همچنین از نظر تعداد زیاد می‌شوند. علاوه بر آن، سطح کل غشا میتوکندری‌ها تقریبا به نسبت مستقیم افزایش میزان متابولیسم بدن افزایش می‌یابد.

زیاد شدن تعداد و فعالیت میتوکندری‌ها به نوبه خود سرعت تشکیل آدنوزین تری فسفات را برای تأمین انرژی مورد نیاز برای اعمال سلولی را افزایش می‌دهند.

.

اثر هورمون تیروئید در افزایش دادن انتقال فعال یون‌ها از غشا سلولها

این هورمونها باعث افزایش آنزیم سدیم-پتاسیم آدنوزین تری فسفاتاز می‌شود که انتقال یون‌های سدیم و پتاسیم را از طریق غشا سلولی بعضی بافتها افزایش می‌دهد.

.

اثر هورمون تیروئید بر رشد

هورمون تیروئید هم دارای اثرات عمومی و هم دارای اثرات اختصاصی بر رشد است. بعنوان مثال: از مدتها قبل معلوم شده که هورمون تیروئید برای دگردیسی نوزاد قورباغه به قورباغه بالغ ضروری است. در انسان نیز اثر هورمون تیروئید بر روی رشد بطور عمده در کودکان در حال رشد تظاهر می‌کند. در کودکانی که دچار هیپوتیروئیدی هستند سرعت رشد به مقدار زیادی کند می‌شود. در کودکانی که هیپرتیروئید هستند غالبا رشد بیش از اندازه اسکلت بوجود آمده و موجب می‌شود که کودک در یک سن پائین بطور قابل ملاحظه‌ای بلندتر از حد طبیعی شود.

یک اثر مهم هورمون تیروئید پیشبرد رشد و تکامل مغز در جریان زندگی جنینی و برای چند سال اول زندگی بعد از تولد است. در صورتیکه جنین مقدار کافی هورمون تیروئید ترشح نکند رشد و بلوغ مغز، هم قبل و هم بعد از تولد شدیدا به تأخیر می‌افتد و مغز کوچکتر از حد طبیعی می‌شود.

.

اثرات هورمون تیروئید بر روی مکانیسمهای ویژه بدن

  • اثر بر روی متابولیسم کربوهیدراتها

هورمون تیروئید تقریبا کلیه جنبه‌های متابولیسم کربوهیدراتها شامل جذب سریع گلوکز توسط سلولها، تشدید گلیکولیز، تشدید گلوکونئوژنز، افزایش میزان جذب از لوله گوارش و حتی افزایش ترشح انسولین با اثر ثانوی حاصل از آن بر روی متابولیسم کربوهیدراتها را تحریک می‌کند.

  • اثر بر روی متابولیسم چربیها

عملا کلیه جنبه‌های متابولیسم چربیها تحت تأثیر هورمون تیروئید تشدید می‌شوند که در نتیجه آن ذخایر چربی بدن تحلیل می‌روند و بویژه لیپیدها از بافت چربی فراخوانی می‌شوند که با این عمل غلظت اسیدهای چرب آزاد در پلاسما افزایش می‌یابد. هورمون تیروئید همچنین اکسیداسیون اسیدهای چرب آزاد بوسیله سلولها را به مقدار زیادی تسریع می‌کند.

  • اثر بر روی چربیهای پلاسما و کبد

افزایش هورمون تیروئید مقدار کلسترول، فسفولیپیدها و تری گلیسیریدها را در پلاسما کاهش می‌دهد ولی غلظت اسیدهای چرب آزاد را افزایش می‌دهد. برعکس، کاهش ترشح تیروئید، غلظت پلاسمایی کلسترول، فسفولیپیدها و تری گلیسیریدها را شدیدا افزایش داده و تقریبا همیشه موجب رسوب بیش از اندازه چربیها در کبد می‌شود.

  • اثر بر روی متابولیسم ویتامینها

هورمون تیروئید مقدار بسیاری از آنزیمهای مختلف را افزایش می‌دهد و چون ویتامینها از اجزاء ضروری برخی از آنزیمها یا کوآنزیمها به شمار می‌روند لذا هورمون تیروئید موجب افزایش نیاز به ویتامینها می‌شود.

  • اثر بر روی میزان متابولیسم پایه

هورمون تیروئید متابولیسم را در تقریبا تمام سلولهای بدن افزایش می‌دهد لذا مقدار بیش از اندازه هورمون تیروئید می‌تواند گاهی میزان متابولیسم پایه را ۶۰ تا ۱۰۰ درصد بالاتر از حد طبیعی افزایش دهد. از طرف دیگر هنگامی که هیچگونه هورمون تیروئید تولید نمی‌شود میزان متابولیسم پایه تقریبا به نصف طبیعی می‌رسد یعنی ۳۰- تا ۵۰- درصد می‌شود.

  • اثر بر روی وزن بدن

افزایش شدید تولید هورمونهای تیروئید تقریبا همیشه وزن بدن را کاهش می‌دهد و کاهش شدید تولید هورمونهای تیروئید تقریبا همیشه وزن بدن را زیاد می‌کند اما این اثرات همیشه بوجود نمی‌آیند زیرا هورمون تیروئید اشتها را زیاد می‌کند و ممکن است بر اثرات ناشی از تغییر میزان متابولیسم غلبه کند.

  • اثرات بر سیستم قلبی عروقی

    1. میزان جریان خون و برون ده قلبی: افزایش متابولیسم در بافتها منجر به مصرف سریعتر اکسیژن شده و موجب می‌گردد مقادیر زیادی از فراورده‌های متابولیسم نسبت به حال طبیعی از بافتها آزاد شوند. این اثرات موجب وازودیلاتاسیون در قسمت اعظم بافتهای بدن شده و به این ترتیب میزان جریان خون را افزایش می‌دهند. برون ده قلبی نیز در نتیجه افزایش جریان خون افزایش می‌یابد و در صورت وجود مقادیر بیش از اندازه هورمون تیروئید، گاهی تا ۶۰ درصد یا بیشتر از حد طبیعی زیادتر می‌شود و در هیپوتیروئیدیسم شدید به ۵۰ درصد حد طبیعی سقوط می‌کند.
    2. تعداد ضربان قلب: هورمون تیروئید یک اثر مستقیم بر روی تحریک‌پذیری قلب دارد که به نوبه خود تعداد ضربان قلب را افزایش می‌دهد.
    3. قدرت ضربان قلب: افزایش فعالیت آنزیمها در نتیجه افزایش تولید هورمون تیروئید ظاهرا قدرت قلب را فقط هنگامی افزایش می‌دهد که هورمون تیروئید به میزان اندکی بیشتر از حد طبیعی ترشح شود. اما هنگامی که هورمون تیروئید بطور بارزی افزایش می‌یابد قدرت عضله قلب به علت کاتابولیسم بیش از اندازه پروتئینها تضعیف می‌گردد.
    4. حجم خون: هورمون تیروئید موجب می‌شود که حجم خون به مقدار مختصری افزایش یابد. این اثر ناشی از وازودیلاتاسیون است که اجازه می‌دهد تا مقدار بیشتری خون در سیستم گردش خون جمع شود.
    5. فشار شریانی: فشار شریانی معمولا بدون تغییر باقی می‌ماند. اما به علت افزایش جریان خون در بافتها در فاصله بین ضربانها، فشار نبض افزایش می‌یابد.

.

  • اثر بر روی تنفس

افزایش میزان متابولیسم، مصرف اکسیژن و تولید دی‌اکسید کربن را افزایش می‌دهد. این اثرات کلیه مکانیسمهایی را که تعداد و دامنه تنفس را افزایش می‌دهند فعال می‌کند.

  • اثر بر روی لوله گوارش

هورمون تیروئید علاوه بر افزایش اشتها و خوردن غذا، میزان ترشح شیره‌های گوارشی و همچنین حرکات لوله گوارش را زیاد می‌کند و غالبا اسهال بوجود می‌آید. فقدان هورمون تیروئید موجب یبوست می‌شود.

  • اثر بر روی سیستم عصبی مرکزی

هورمون تیروئید بطور کلی سرعت انجام اعمال مغزی را افزایش می‌دهد اما غالبا موجب اختلال این اعمال می‌شود. برعکس، فقدان هورمون تیروئید موجب کاهش این عمل می‌شود.

  • اثر بر روی اعمال عضلات

افزایش مختصر هورمونهای تیروئید معمولا موجب می‌شوند که عضلات با قدرت بیشتری منقبض شوند اما هنگامی که مقدار هورمون فوق‌العاده زیاد می‌شود عضلات به علت کاتابولیسم زیاد پروتئین‌ها ضعیف می‌شوند. از طرف دیگر، فقدان هورمون تیروئید موجب می‌شود که عضلات کند و تنبل شوند و بعد از یک انقباض به آهستگی به حالت استراحت بازگردند.

  • لرزش عضلانی

یکی از مشخص‌ترین علائم هیپرتیروئیدیسم وجود یک لرزش عضلانی ظریف است. این لرزش با فرکانس زیاد ۱۰ تا ۱۵ بار در ثانیه بوجود می‌آید. معتقدند که علت این لرزش افزایش حساسیت سیناپسهای نورونی در قسمتهایی از نخاع است که تونوس عضلات را کنترل می‌کنند.

  • اثر بر روی خواب

به علت اثر خسته کننده هورمون تیروئید بر روی عضلات و سیستم عصبی مرکزی، بیمار هیپرتیروئید غالبا داری یک احساس خستگی دائمی است اما به علت اثرات تحریک کننده هورمون تیروئید بر روی سیناپسها خوابیدن برای او مشکل است. از طرف دیگر، خواب‌آلودگی شدید یکی از ویژگیهای هیپوتیروئیدیسم است و خواب گاهی ۱۲ تا ۱۴ ساعت در یک روز ادامه می‌یابد.

  • اثر بر سایر غدد درون ریز

افزایش هورمون تیروئید میزان ترشح بیشتر غدد درون‌ریز دیگر را افزایش می‌دهد اما همچنین نیاز بافتها به این هورمونها را نیز افزایش می‌دهد. همچنین، هورمون تیروئید بسیاری از فعالیتهای متابولیک مربوط به تشکیل استخوان را افزایش داده و در نتیجه، نیاز به هورمون پاراتیروئید را نیز زیاد می‌کند.

هورمون تیروئید سرعت غیرفعال شدن گلوکوکورتیکوئیدهای فوق‌کلیوی بوسیله کبد را افزایش می‌دهد. این امر منجر به تشدید فیدبکی تشکیل هورمون محرک قشر فوق کلیوی ACTH بوسیله هیپوفیز و بنابراین باعث تشدید ترشح گلوکوکورتیکوئیدها از غدد فوق کلیوی می‌شود.

.

تنظیم ترشح غده تیروئید

برای حفظ سطح طبیعی فعالیت متابولیک در بدن، بایستی دقیقا مقدار مناسبی از هورمون تیروئید در کلیه اوقات ترشح گردد و برای تأمین این منظور مکانیسمهای فیدبکی ویژه از طریق هیپوتالاموس و هیپوفیز قدامی برای کنترل میزان ترشح تیروئید عمل می‌کنند. این سیستم را می‌توان به ترتیب زیر تعریف کرد:

.

تنظیم ترشح (TSH) توسط هیپوتالاموس

ترشح هیپوفیز پیشین توسط یک هورمون هیپوتالاموس بنام هورمون آزادکننده تیروتروپین (TRH) تنظیم و کنترل می‌شود. این هورمون از انتهای اعصاب واقع در برجستگی میانی هیپوتالاموس ترشح و وارد جریان خون سیستم پورت هیپوتالاموسی-هیپوفیزی می‌شود و به هیپوفیز پیشین انتقال می‌یابد.

ساختمان TRH خالص یک ماده بسیار ساده است و یک اثر مستقیم روی سلولهای غده هیپوفیز پیشین دارد و میزان ترشح TSH توسط این سلولها را افزایش می‌دهد. زمانی که سیستم پورت هیپوتالاموس به هیپوفیز کاملا مسدود شود میزان ترشح TSH هیپوفیز پیشین شدیدا کاهش می‌یابد، اما به صفر نمی‌رسد.

سرما و سایر محرکهای عصبی بر روی ترشح TRH و TSH مؤثرند. واکنشهای هیجانی مختلف نیز می‌توانند روی ترشح TRH و TSH تأثیر بگذارند و بطور غیرمستقیم روی ترشح هورمونهای تیروئیدی مؤثر خواهند بود.

اگر ارتباط بین هیپوفیز و هیپوتالاموس با ساقه مغز قطع شود هیچ یک از اثرات ناشی از هیجانات یا سرما در تغییرات ترشحات هورمون تیروئید مشاهده نمی‌شود. این موضوع نشاندهنده این دو اثر از طریق هیپوتالاموس است.

.

نقش خودتنظیمی منفی در تنظیم ترشح هورمونهای تیروئید

میزان ترشح TSH نتیجه دو واکنش است:

  • اثر تحریکی TRH
  • اثر وقفه‌ای هورمونهای تیروئید

اثر تحریکی TRH بر روی سلولهای تولیدکننده TSH (تیروتروپ) سریع است، ولی با افزایش ترشح هورمونهای تیروئید را در مایعات بدن در عرض چندین ساعت باعث می‌شود.

وقتی میزان ترشح تیروئید تا حدود ۱٫۷۵ برابر اندازه طبیعی افزایش یابد عملا میزان ترشح TSH به صفر می‌رسد و در این حال اثر وقفه‌ای هورمونهای تیروئید به مراتب قویتر از اثرات تحریکی TRH است و حتی تزریق TRH به مقدار زیاد قادر به تحریک سنتز و ترشح TSH نخواهد شد. تقریبا تمام اثر کاهش دهنده خودتنظیمی حتی وقتیکه هیپوفیز پیشین کاملا از هیپوتالاموس مجزا باشد نیز بوجود می‌آید.

ساز و کاری برای اثر خودتنظیمی منفی روی هیپوفیز پیشین آن است که هورمون تیروئید تعدادی از گیرنده‌های TRH موجود بر روی سلولهای ترشح کننده TRH را مهار می‌کند و یا کاهش می‌دهد. لذا اثر تحریکی TRH هیپوتالاموس روی سلولها به میزان زیادی کاهش می‌یابد. ساز و کار بازخورد هرچه باشد اثر آن حفظ یک غلظت تقریبا ثابت هورمون تیروئیدی آزاد در مایعات در حال گردش بدن است.

افزایش کاته‌کول‌آمینها و تحریک سمپاتیک نیز سبب تحریک ترشح تیروئید می‌شود این امر بستگی به غلظت TSH دارد، ولی در مقایسه با اثر TRH بسیار ناچیز است و از طریق تنظیم اثر TSH در سلولهای تیروئید تولید T2 به T4 را زیاد می‌کند.

.

مواد ضد تیروئیدی

داروهایی که ترشح تیروئید را کاهش می‌دهند مواد ضد تیروئیدی (antithyroid) نامیده می‌شوند. معروفترین این داروها عبارتند از: تیوسیانات، پروپیل تیوراسیل و غلظتهای زیاد یدورهای غیر آلی. این داروها از نظر مکانیسم بلوکه کردن ترشح تیروئید با یکدیگر تفاوت دارند:

-کاهش به دام افتادن یدور توسط یونهای تیوسیانات

-کاهش تشکیل هورمون تیروئید بوسیله پروپیل تیوراسیل

-کاهش فعالیت تیروئید و اندازه غده تیروئید بر اثر یدورها

.

نویسنده: میترا مومنی سهرابی

دانشجوی کارشناسی روانشناسی عمومی


.

منابع

گایتون، آرتور. هال، جان. فیزیولوژی پزشکی گایتون و هال. گلستان، معصومه. بابایی، پروین. رستم‌پور، محمد. رفیعی، مسعود، مترجمین. ۱۳۹۵، تهران. ارجمند

جعفری، هلن. کتاب تحلیلی فیزیولوژی اعصاب و غدد. ۱۳۹۴، تهران. انتشارات راه