فیزیولوژی خواب

Physiology of Sleep

.

دید کلی

خواب نوعی رفتار است. این بیان چه بسا به نظر عجیب آید، زیرا معمولا رفتار را فعالیتهایی می‌دانیم که شامل حرکات مختلف از قبیل راه رفتن و صحبت کردن باشد. حرکات در واقع در خلال خواب رخ می‌دهند، لیکن به استثنای حرکات سریع چشم که در مرحله ویژه‌ای روی می‌دهند، حرکات مشخصه خواب نیست. خواب داری مراحلی است که هر یک از آنها را باید فرد بگذراند تا به خواب عمیقی فرو رود.

.

خواب چیست؟

تا دهه ۱۹۵۰ پژوهشگران فکر می‌کردند که خواب یک مرحله استراحت است. با وجود این در سال ۱۹۵۳ این دیدگاه به وسیله کار ناتانیل کلایتمن و اُگن آسرینسکی تغییر یافت. آنان اولین افرادی بودند که با استفاده از الکتروآنسفالوگرام «EEG» خواب انسان را بررسی کردند. این فن اولین بار در سال ۱۹۲۶ بوسیله هانس برگر، روانپزشک آلمانی، اختراع شد که از طریق آن با استفاده از الکترودهایی که روی جمجمه فرد کار گذاشته می‌شد، فعالیت فیزیکی مغز ثبت می‌گردید.

.

تغییرات در طول خواب

یکی از تغییرات در طول خواب بیحرکتی عمومی و شل شدن برخی ماهیچه‌هاست. در زمان خواب، انسانها و حیوانات می‌توانند رویا ببینند. این رؤیاها بر اثر حرکات سریع چشمهاست . دستها و پاها در زمان خواب حرکت می‌کنند. در خواب انسانها معمولا بین ۲۵ تا ۴۰ بار موقعیت خود را در طول شب تغییر می‌دهند. حرکات بدن در طول خواب ارتباطی با عمق خواب ندارد. در خواب جریان خون در ماهیچه‌ها کاهش می‌یابد و بر جریان خون پوست افزوده می‌شود، پوست برافروخته می‌شود و غدد عرقی پیوسته فعالیت می‌کنند. بدن در طول خواب حرارت را به سرعت از دست می‌دهد، تعداد ضربانهای قلب و اندازه فشار خون کاهش می‌یابد، تنفس آهسته و عمیقتر می‌شود. شل شدن فک پایین، و ماهیچه‌های حلق سبب خرخر کردن می‌شود. در هنگام خواب ترشحات غدد بزاقی کاهش می‌یابد.

.

مراحل خواب

خواب دارای پنج مرحله است: چهار مرحله خواب بدون رم (NREM) بدون حرکات سریع چشمی و یک مرحله با رم (REM) و حرکات سریع چشمی. وقتی بیدار و فعال هستیم، مغز امواج بتا صادر می‌کند. دامنه این امواج ضعیف و فرکانس آنها بین ۱۵ تا ۱۷ سیکل بر ثانیه است. وقتی چشمهایمان را می‌بندیم و پیش از خواب رفتن دراز می‌کشیم، مغز امواج آلفای زیادی می‌فرستد. امواج آلفا دامنه ضعیف و فرکانسهای بین ۸ تا ۱۳ سیکل بر ثانیه دارند.

.

مرحله اول

وقتی ما به مرحله اول خواب وارد می‌شویم، امواج مغزی از آهنگ آلفا به تتا عبور می‌کنند. امواج تتا که فرکانس آنها بین ۶ تا ۸ سیکل بر ثانیه است با حرکات آرام چشمی همراه هستند. تبدیل امواج آلفا به امواج تتا می‌تواند حالت خواب‌آور به دنبال آورد. در این دوره ما تصاویر توهمی کوتاهی می‌بینیم که به تصاویر رویا شباهت دارند و مثل یک عکس روشن هستند. این تصاویر احتمالا  به خلاقیت مربوط می‌شوند. مرحله اول خواب سبکترین مرحله آن است. اگر در این مرحله، از خواب بیرون بیاییم، احتمالا احساس خواهیم کرد که اصلا نخوابیده‌ایم.

.

مرحله دوم

پس از ۳۰ تا ۴۰ دقیقه خواب در مرحله اول، در سراشیبی مراحل دوم، سوم و چهارم خواب می‌افتیم. در طول مرحله دوم امواج مغزی دامنه متوسط و فرکانس تقریبا ۴ تا ۷ سیکل در ثانیه را نشان می‌دهد، اما با دوکهای خواب همراه هستند. دوکهای خواب فرکانس بین ۱۲ تا ۱۶ سیکل در ثانیه دارند و برنامه‌های کوتاه فعالیت سریع مغزی را نشان می‌دهند. در طول این مرحله ما دوره‌هایی را نیز تجربه می‌کنیم که اصطلاحا مجموعه K نامیده می‌شوند. مجموعه K در اثر افزایش کوتاه مدت فعالیت مغز که در اثر واکنش به محرکهای خارجی مثل سر و صدای کتابی که به زمین می‌افتد، یا محرکهای درونی مثل گرفتگی ماهیچه پا بوجود می‌آید.

.

مرحله سوم

حدود پانزده دقیقه بعد وارد مرحله سوم خواب می‌شویم که علامت آن وقوع فعالیت امواج دلتا با ارتفاع بالا است. تمایز بین مرحله سوم و چهارم خواب کاملا مشخص نیست. مرحله سوم دارای ۲۵ تا ۵۰ درصد فعالیت دلتا و مرحله چهارم بیشتر از ۵۰ درصد فعالیت دلتا را دارا است.

.

مرحله چهارم

مرحله چهار عمیقترین مرحله خواب را تشکیل می‌دهد. مرحله‌ای که بیدار شدن از آن دشوار است. تنها صدای بلند موجب بیداری فرد از این مرحله خواب می‌شود و وقتی هم که بیدار شد، گیج و منگ است. در این مرحله امواج دلتا کند می‌شوند، تعداد آنها به نیم تا دو سیکل در ثانیه می‌رسد و در این لحظه است که بزرگترین دامنه را دارند.

.

مرحله پنجم

تقریبا نیم ساعت پس از خواب عمیق در مرحله چهار، ما مسیر برگشت را پیش می‌گیریم. دوباره هر یک از مراحل را پشت سر می‌گذاریم تا به مرحله‌ای برسیم که آن را خواب رم (REM) می‌نامیم و منظور از REM حرکات سریع چشمی است که از زیر پلکها قابل رؤیت است و علامت شاخص این دوره به حساب می‌آید. در دوره خواب REM مغز امواج تقریبا سریع و با دامنه ضعیف تولید می‌کند. این امواج به امواج تولید شده در خواب سبک مرحله اول شباهت دارند. خواب REM خواب تناقضی نیز نامیده شده است، زیرا خطوط EEG مورد مشاهده در دوره خواب REM فعالیتی ایجاد می‌کنند که تا اندازه‌ای به فعالیت حالت بیداری شباهت دارد.

در طول خواب REM مقدار استیل کولین مغز افزایش می‌یاید. اما مقدار نورآدرنالین و سروتونین آن کاهش پیدا می‌کند. خواب REM نیز خواب عمیقی است یعنی در این دوره به سختی بیدار می‌شویم. اولین ورود ما به مرحله ۴ خواب معمولا طولانی‌تر است. بتدریج که شب پیش می‌رود، خواب سبکتر می‌شود. دوره خواب REM بتدریج افزایش می‌یابد و نزدیک صبح آخرین دوره خواب REM ممکن است نیم ساعت طول بکشد.

.

نکات مهم

خواب و بیداری طبق یک چرخه تقریبا ۲۴ ساعته در نوسان هستند. خود مغز این چرخه را ایجاد می‌کند.

مناطقی در مغز و ساقه مغز و پیش مغز، برانگیختگی و خواب را کنترل می‌کنند. وارد شدن آسیب موضعی به مغز می‌تواند خواب یا بیداری طولانی به بار آورد.

ما به خواب و خواب REM  نیاز داریم. هر چند که مقدار زیادی از وظایف آنها هنوز مشخص نیستند.

با اینکه ساعت زیستی می‌تواند در روشنایی یا تاریکی مداوم به کار خود ادامه دهد، تابش نور این ساعت را تنظیم می‌کند. ساعت زیستی می‌تواند طوری تنظیم شود که با ریتم بیرونی روشنایی و تاریکی اندکی متفاوت با ۲۴ ساعت هماهنگ باشد ولی اگر این اختلاف از حدود ۲ ساعت تجاوز کند، ساعت زیستی بجای تنظیم مجدد، ریتم خودش را ایجاد می‌کند.

.

سخن پایانی چرخه‌های خواب و بیداری

بر خلاف وسیله برقی که روشن می‌ماند تا یک نفر آن را خاموش کند، مغز هر از گاهی خودش را روشن و خاموش می‌کند. خواب‌آلودگی قطعا عملی ارادی یا اختیاری نیست. افرادی که سعی می‌کنند وقتی خواب‌آلود هستند کار کنند مستعد خطاها و صدمات هستند. کسی که خوب می‌خوابد امکان دارد که کلا سالم یا خوشحال نباشد، ولی کسی که همواره نمی‌تواند بقدر کافی بخوابد تقریبا بطور قطعی دچار مشکلاتی خواهد شد.

.

نویسنده: آمنه یعقوبی

دانشجوی کارشناسی روانشناسی عمومی


.

منابع

جوانمرد، غلامحسین. روانشناسی فیزیولوژیک. ۱۳۸۶، تهران. دانشگاه پیام نور

کالات، جیمز. روانشناسی فیزیولوژیکی. سیدمحمدی، یحیی، مترجم. ۱۳۸۹، تهران. نشر روان