کرتکس مغز

مقدمات نوروسایکولوژی

نیمکره‌هاى مخ از یک لایه خارجى بنام ماده خاکسترى که قشر مغز است و فیبرهاى درونى به نام ماده سفید تشکیل شده‌اند.

از نظر آناتومیک نیمکره‌های مخ به ۴ لوب و ۵۲ ناحیه مجزا تقسیم می‌شود.

لوبهاى اصلى نیمکره‌هاى مخ شامل موارد ذیل می‌باشند:

۱- لوب پیشانى (Frontal Lobe)

۲-لوب گیجگاهى (Temporal Lobe)

۳-لوب آهیانه (Parietal Lobe)

۴-لوب پس سرى (Occipital Lobe)

شیارهاى عمده نیمکره‌هاى مخ عبارتند از:

۱-شیار خارجى (Lateral) یا شیار سیلوین (Sylvian)

۲-شیار مرکزى (Central) یا شیار رولاندو (Rolando)

۳-شیار کالکارین (Calcarine)

۴-شیار پاریتو- اکسیپیتال (Parieto-Occipital)

شیار مرکزی (شیار رولاندو)، لوبهای فرونتال (پیشانی) و پاریتال (آهیانه) را از یکدیگر مجزا می‌کند. لوب تمپورال (گیجگاهی) از طریق شیار خارجی (شیار سیلویوس) از لوبهای فرونتال و پاریتال جدا می‌گردد. شیار پاریتو-اکسیپیتال (شیار آهیانه‌ای-پس‌سری)، لوبهای پاریتال و اکسیپیتال را از یکدیگر جدا می‌کند.

نیمکره‌هاى مخ به گونه‌اى تکامل پیدا می‌کنند که یک نیمکره بر نیمکره دیگر غالب (Dominant) می‌گردد که به این حالت غلبه طرفى مغز (Lateralization) می‌گویند. نیمکره‌اى که مرکز تکلم (منطقه بروکا) در آن قرار دارد نیمکره غالب نامیده می‌شود (ناحیه بروکا در تصویر زیر). مرکز تکلم بیشتر انسانها در نیمکره چپ قرار دارد.

در لوب گیجگاهى نیمکره غالب، ناحیه ورنیکه قرار دارد که مرکز درک کلمات شنیده شده است (تصویر بالا). در رویه طرفی و بالایى نیمکره‌ها، شیار دیگری به نام شیار مرکزی (رولاندو) جلب توجه می‌کند که جلوى آن لوب فرونتال و پشت آن لوب پاریتال قرار دارد. درست در جلوى شیار رولاندو، مرکز حرکتى اندامها واقع شده که «نوار حرکتى» نامیده می‌شود.

آسیبهاى نیمکره غالب (عموما نیمکره چپ) مانند سکته مغزى (C.V.A) به نوعى نارسایى گفتارى بنام دیسفازى می‌انجامد که ممکن است ناقص یا کامل باشد. آفازى کامل یا گلوبال نوع شدیدى از آسیبهاى گفتارى است که بیمار نه می‌تواند سخن بگوید و نه قادر است کلمات شنیده شده را درک نماید. آفازى کامل بطور شایعى در هنگام بسته شدن شریان مغزى میانى نیمکره غالب دیده می‌شود و معمولا با فلج نیمه دیگر بدن نیز همراه است.

اگر بیمار آنچه را که می‌شنود، درک کرده ولى قادر به بیان کلمه معنی‌دار یا جمله‌اى نباشد، آفازى حرکتى نامیده می‌شود و آسیب در منطقه بروکا یعنى جلوى شیار خارجى است. چنانچه بیمار بتواند صحبت کند ولى کلمات شنیده شده را درک ننماید، آفازى حسى یا ورنیکه نامیده می‌شود و محل آسیب در پایین و پشت شیار خارجى در لوب گیجگاهى می‌باشد، در چنین مواردى بیمار فرمانهاى ساده‌اى که به او گفته می‌شود اجرا نمی‌کند.

.

نواحى حرکتى قشر یا کورتکس مغز

سه ناحیه حرکتى در کورتکس، روى کنترل حرکتى اثر می‌گذراند که عبارتند از:

ناحیه حرکتى اولیه

ناحیه پیش حرکتى (ناحیه حرکتى ثانویه)

ناحیه حرکتى تکمیلى (SMA)

.

در این قسمت به توضیح هر یک از نواحى فوق می‌پردازیم.

۱- ناحیه حرکتى اولیه:

معادل ناحیه ۴ برودمن، واژه‌اى که توسط فیزیولوژیستها بکار برده می‌شود، می‌باشد. همانطور که قبلاً بیان شد این ناحیه از لحاظ هیستولوژیک توسط سلولهاى هرمى غول پیکر Betz مشخص می‌شود. فیبرهاى وابران این ناحیه وارد مسیرهاى حرکتى می‌شوند.

تحریک قشر حرکتى اولیه عمدتا موجب انقباض عضلات اسکلتى طرف مقابل می‌شود. ارتباط نقطه به نقطه بین مناطق بدن و قشر اولیه‌اى که آن را کنترل می‌کند وجود دارد که به آن سازمانبندى Somatotopic می‌گویند. شکل بدن روى قشر حرکتى اولیه به صورت انسان وارونه‌اى که همونکولوس حرکتى نامیده می‌شود، می‌باشد که در آن سر، در بالاى شیار سیلویوس و ناحیه ران و کفل، در جلوى شیار رولاندو تصویر می‌شود.

قطع ناحیه بسیار کوچکى از قشر حرکتى اولیه یعنى ناحیه‌اى که محتوى سلولهاى هرمى غول پیکر Betz است در میمون موجب درجات متغیرى از فلج در عضلات مربوطه می‌شود. هر گاه هسته کودیت و ناحیه حرکتى ارتباطى مجاور سالم باشند حرکات وضعى و تثبیتى اندامها کماکان قابل انجام است اما کنترل ارادى حرکات ظریف قسمتهاى انتهایى اندامها بویژه دستها و انگشتان دست از بین می‌رود. البته این بدان معنى نیست که عضلات نمی‌توانند منقبض شوند بلکه توانایى حیوان براى کنترل حرکات ظریف از بین می‌رود.

از روى این اطلاعات می‌توان چنین نتیجه‌گیرى کرد که ناحیه هرمى براى ایجاد حرکات ارادی کنترل شده ظریف بویژه دستها و انگشتان دست ضرورى است.

۲-ناحیه پیش حرکتی (Premotor Area) :

این ناحیه در قدام ناحیه حرکتى اولیه قرار گرفته و معادل ناحیه ۶ برودمن است بجز اینکه سلولهاى درشت Betz در آن وجود ندارد. رشته‌هاى وابران از آن به قشر حرکتى اولیه و سایر قسمتهاى ساختمانهاى زیر قشرى می‌روند. فیبرهاى ناحیه پیش‌حرکتى عمدتا مربوط به کنترل حرکات مهارتى هستند، یعنى این فیبرها ناحیه حرکتى اولیه را کنترل می‌کنند.

ضایعات یک طرفه قشر پره-موتور (که توسط CT اسکن نشان داده می‌شوند) منجر به ضعف عضلات شانه و هیپ طرف مقابل می‌گردند. در شانه، ضعف در عضلاتى که بطور طبیعی جهت بالا آوردن بازو در ضمن فعالیتهای روتین بکار می‌روند، ایجاد می‌گردد. خود دست اختلالى پیدا نمی‌کند. اندامها اسپاستیک نیستند، هر چند که تون عضلانى اندکى افزایش یافته است. اختلال در حفظ وضعیت بدن، به دنبال ضایعات دو طرفه، ایجاد می‌گردد. اختلال مذکور با ناتوانى و عدم ثبات راه رفتن و ایستادن نشان داده می‌شود.

۳-ناحیه حرکتى تکمیلى (Supplementary Motor Area) :

ناحیه حرکتى تکمیلى (SMA) در طرف داخلى نیمکره‌هاى مخ در ناحیه ۶ قرار گرفته است. تحریک الکتریکى در این ناحیه برخلاف ناحیه حرکتى اولیه موجب انقباض عضلانى در دو طرف بدن می‌شود. ضایعات یک‌طرفه منجر به اختلال شدید فعالیت حرکتى خودبخودى (غیرارادى) و عمدتا در طرف مقابل، اختلال در سهولت تکلم و هماهنگى دستها می‌شود. ضایعات دوطرفه موجب آکینزى و موتیسم (از دست دادن تکلم) طویل‌المدت می‌گردند.

پیشنهاد ارتباط اثرات ضایعات ناحیه پیش‌حرکتى و ناحیه حرکتى تکمیلی (SMA) بغیر از اثرات روى تکلم با بیمارى پارکینسون آشکار و واضح است. این دو ناحیه اطلاعات ورودى فراوانى را از عقده‌هاى قاعده‌اى و از طریق هسته قدامى شکمى (V.A.N) تالاموس دریافت می‌کنند. هر چند نحوه عملکرد این هسته روى این مناطق در جریان بیمارى پارکینسون و حتى در افراد سالم مشخص نیست، اما بنظر می‌رسد که احتمالاً اختلال و آشفتگى پیامهاى ورودى از آن در اختلال حفظ و تثبیت وضعیت بدن در بیمارى پارکینسون و نیز در مشکلات آنها جهت آغاز حرکات ارادى دخالت دارد.

.

نویسنده: بهاره عبدالله پور

دانشجوی کارشناسی روانشناسی عمومی


.

منابع

  1. برزکار، ابراهیم. ساختار و عملکرد سیستم عصبی-عضلانی. ۱۳۸۵. چاپ فجر
  2. رجحان، محمدصادق. بافت شناسى انسانى پایه. ۱۳۸۱، تهران. انتشارات چهر.
  3. وُنگ، دابلیو. نوروآناتومی. نراقى، محمد على؛ حاجى حسینى، داود، مترجمین. انتشارات جعفرى.
  4. سلطان زاده، اکبر. بیماریهاى مغز و اعصاب و عضلات. ۱۳۸۵، تهران. انتشارات جعفرى.
  5. کوثریان، سید حسین. نوروآناتومى (کالبدشناسى سلسله اعصاب مرکزى). مؤسسه انتشارات باورداران.
  6. فیتزجرالد. نوروآناتومى پایه و کاربردى. میناگر، علیرضا؛ وثوق آزاد، ژاک، مترجمین. انتشارات دانش پژوه