معرفی و نقد کتاب «اصول و روشهای راهنمایی و مشاوره»

درباره کتاب «اصول و روشهای راهنمایی و مشاوره»

معرفی اولین کتاب در این بخش اختصاص دارد به کتاب جامع و کاملی درباره راهنمایی و مشاوره که می‌تواند کمک شایانی به علاقمندان به این حیطه در علم روانشناسی کند. کتاب «اصول و روشهای راهنمایی و مشاوره» نوشته «دکتر سیدمهدی حسینی بیرجندی» که انتشارات رشد در چندین نوبت آن را به چاپ رسانیده است. دکتر بیرجندی بعنوان نویسنده این کتاب در زمینه‌های مختلفی دست به تألیف و نگارش کتابها و مقالات پرمحتوایی زده‌اند که این کتاب ثمره یک عمر تلاش ایشان در حوزه راهنمایی و مشاوره می‌باشد. ایشان دانش‌آموخته روانشناسی مشاوره می‌باشند و سابقه تدریس در دانشگاههای مطرح و مختلفی از قبیل دانشگاه تهران، دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه تربیت معلم، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشگاه الزهرا و دانشگاه آزاد اسلامی را دارا می‌باشد. ایشان همچنین از اعضای فعال انجمن بین‌المللی راهنمایی تحصیلی و شغلی، انجمن روانشناسی ایران، انجمن مشاوره ایران و رئیس گروه خانواده انجمن مشاوره ایران می‌باشند. همچنین ایشان بالغ بر بیست عنوان کتاب و ده مقاله در حوزه راهنمایی و مشاوره تألیف نموده‌اند.

کتاب مذکور در دو بخش و بیست و نه فصل به رشته تحریر درآمده که هر فصل از آن به یک عنوان و معرفی راهبردها و مفروضات راهنمایی و مشاوره اختصاص دارد. بخش اول به مبانی راهنمایی و مشاوره و بخش دوم به روشها و فنون راهنمایی می‌پردازد. کتابهایی از این دست، در بازار نشر به وفور یافت می‌شود اما یکی از محاسن بزرگ این کتاب که آن را از باقی کتب دیگر در این زمینه متمایز می‌کند، بومی‌سازی و همچنین ارائه تجارب چندین ساله و اکتسابی نویسنده در این زمینه می‌باشد. البته شایان ذکر می‌باشد که بخش عمده‌ای از این کتاب به مشاوره در مدارس اشاره دارد و همچنین فصلهایی از این کتاب به تبیین نظریات معتبر در این حوزه می‌پردازد. البته همانگونه که خوانندگان عزیز استحضار دارند، یکی از بهترین و ارزشمندترین کاربردهای مشاوره و راهنمایی در مقاطع مختلف تحصیلی و در مدارس می‌باشد که رسالت آن نیز روشنگری برای دانش‌آموزان و محصلین در تمام ابعاد زندگی می‌باشد.

در فصل اول نویسنده به مبانی راهنمایی و مشاوره اشاره دارد که بیشتر یک مقدمه کلی برای کتاب می‌باشد. در ادامه و در فصل دوم، مباحث مهمی مانند اصول، تعریف و ضرورت راهنمایی و مشاوره می‌پردازد. مباحثی مانند چیستی راهنمایی و مشاوره و تفاوتهای مشاوره و رواندرمانی در این فصل جای دارند. فصل سوم کتاب به رابطه کمکی و خصوصیات آن می‌پردازد. فصل چهارم نیز وظایف و خدمات راهنمایی را شرح می‌دهد. در فصول پنجم و ششم کتاب، نویسنده به انواع و مدلهای راهنمایی می‌پردازد که در واقع توضیح درباره نظریات متعدد در حوزه راهنمایی می‌باشد. نگارنده در فصل هفتم راجع به کارکنان مدرسه در نقش راهنمایی بحث نموده است و در ادامه و در فصل هشتم خصوصیات مشاور و متخصصین راهنمایی را برمی‌شمارد. در فصل بعد یعنی فصل نهم، نویسنده به بحث و اهمیت راهنمایی در مقاطع تحصیلی مختلف از ابتدایی تا دانشگاه پرداخته است. نویسنده همین بحث را در فصل دهم کتاب و نقش مشاوره و راهنمایی در مؤسسات و سازمانهای مختلف ادامه داده است. فصل یازدهم کتاب به مبحث مهم مسائل اخلاقی در مشاوره و رواندرمانی اشاره دارد که این بحث خود به تنهایی می‌تواند عنوان یک کتاب مستقل را تشکیل دهد. در فصل بعدی نویسنده به دیدگاه اسلام درباره راهنمایی و مشاوره می‌پردازد که این فصل می‌تواند کمک شایانی به مشاوران و روانشناسان مبتدی در جهت تشکیل نظام ارزشی خود بکند. لازم به ذکر می‌باشد که این فصل از کتاب تنها مختص به کشورهای اسلامی می‌باشد و جنبه اختصاصی برای فرهنگهای مبتنی بر دین اسلام دارد.

در بخش دوم کتاب تمرکز نویسنده بر روی روشها و فنون راهنمایی و مشاوره می‌باشد. در فصل سیزدهم فنون راهنمایی تعریف و معرفی می‌شود. در فصل چهاردهم مشاهده، واقعه‌نویسی و مقیاسهای درجه‌بندی به صورت کامل توضیح داده شده است. فصل پانزدهم کتاب به اهمیت پرسشنامه در کار مشاوره و همچنین شرح‌حال‌نویسی می‌پردازد. در فصل شانزدهم نویسنده مبحث گروه سنجی یا سوسیومتری در علم مشاوره را عنوان کرده و به بحث و تبیین آن می‌پردازد. فصل هفدهم کتاب که یکی از مباحث مهم و پرکاربرد در مشاوره می‌باشد، به آزمونها و کاربرد آنها در مشاوره می‌پردازد که این فصل می‌تواند کمک شایانی به مشاور یا روانشناس در جهت تشخیص هر چه بهتر مشکل مراجع و برنامه‌ریزی برای دادن مشاوره یا رواندرمانی کند. در فصل هجدهم مبحث مصاحبه و انواع آن معرفی خواهد شد. فصل نوزدهم نیز به ارزیابی در راهنمایی می‌پردازد. فصل بیستم به تشکیل و کاربرد پرونده تحصیلی می‌پردازد. در سه فصل بعدی نویسنده، به روشهای مشاوره از نظر اجرا، زیربنای فلسفی و همچنین روشها و نظریات تعدادی از متخصصان مشاوره می‌پردازد. در فصل بیست و چهارم نویسنده، به فنون عملی در مشاوره می‌پردازد. فصول بیست و پنجم و بیست و ششم این کتاب به مباحث راهنمایی و مشاوره گروهی و مطالعه موردی می‌پردازد. در فصل بعد ارزیابی برنامه راهنمایی مورد بحث قرار خواهد گرفت. فصل بیست و هشتم نیز به مبحث خانواده‌درمانی و نظریات مرتبط با آن می‌پردازد و در فصل آخر نویسنده به فعالیتهای عملی در راهنمایی و مشاوره می‌پردازد.

همانگونه که از نام و موضوع کتاب برمی‌آید، این کتاب مباحث گسترده و فراگیری را در بر می‌گیرد که برای اشراف کامل به آنها لازم است که کتب دیگری نیز در این زمینه مطالعه و مبانی نظری و عملی آنها را بطور کامل فراگرفت. علیرغم مفید بودن و جامع بودن کتاب مذکور، مطالعه آثار دیگر در این حوزه الزامی می‌باشد و متخصصین و دانشجویان این رشته باید مطالعات خود در این حیطه را افزایش دهند.

بطور کلی می‌توان درباره این کتاب اینگونه اظهار نظر نمود که نویسنده به مقصود خود که همانا شناساندن راهنمایی و مشاوره بصورت کاملا بومی شده، دست یافته است. اما از آنجائیکه هیچ اثر مدونی خالی از اشکال نمی‌باشد، این کتاب نیز از این قاعده مستثنی نیست و در مواردی اندک دارای اشکالاتی از قبیل کلی‌گویی می‌باشد، ولی می‌توان این کتاب را در زمره منابع معتبر در این حیطه از علم روانشناسی قرار داد. در پایان ذکر این نکته را نیز بر خود واجب می‌دانم که دانشجویان رشته روانشناسی در هر حیطه‌ای از این علم تنها نباید به یک منبع اکتفا کنند و از چندین منبع پربار برای افزایش آگاهی خود در زمینه‌های مورد مطالعه استفاده نمایند. در آینده نیز به معرفی کتابهای دیگر در زمینه مشاوره خواهم پرداخت.

علی اکبر نعیمی زاد

کارشناس ارشد روان شناسی شخصیت

.