دستگاه اعصاب مرکزی

Central Nrvous System

 

دستگاه عصبی مرکزی شامل مغز و نخاع است که مراکز نظارت بر اعمال بدن هستند. این دستگاه اطلاعات دریافتی از محیط و درون بدن را تفسیر می‌کند و به آنها پاسخ می‌دهد. دستگاه عصبی مرکزی از ۲ بخش ماده خاکستری که بیشتر محتوی جسم سلولی نورونها بوده و ماده سفید که اجتماع بخشهای میلین‌دار نورونها می‌باشد، تشکیل شده است.

مغز

مغز مرکز اصلی پردازش اطلاعات در بدن است، بطور متوسط وزن مغز یک فرد بالغ ۱.۵ کیلوگرم است. افکار، عواطف، رفتار، ادراک، احساس و حافظه بر عهده مغز است. مغز شامل چند بخش است: مخ، مخچه و ساقه مغز از آن جمله‌اند.

  • مخ

مخ بزرگترین بخش مغز است و توانایی یادگیری، حافظه، ادراک و عملکرد هوشمندانه را دارد. مخ دارای یک لایه خارجی چین‌خورده با برآمدگیها و شیارهای بسیار است. این لایه قشر مخ نامیده می‌شود.  یک شیار عمیق و طولانی در وسط، مخ را به ۲ نیمکره چپ و راست تقسیم می‌کند. نیمکره‌های مخ از طریق دسته‌ای از تارهای عصبی به نام جسم پینه‌ای، به یکدیگر مرتبط می‌شوند.

بطور معمول، نیمکره چپ مخ اطلاعات حسی را از سمت راست بدن دریافت و حرکات آن را کنترل می‌کند و برعکس نیمکره راست، اطلاعات حسی را از سمت چپ بدن دریافت و حرکات آن بخش را کنترل می‌کند. علاوه بر آن هر یک از نیمکره‌ها کارهای مخصوص به خود دارند. بیشتر پردازش اطلاعات حسی و حرکتی در قشر خاکستری مخ انجام می‌شود که لایه خارجی چین‌خورده و نازک مخ است. چین‌خوردگیهای قشر مخ باعث افزایش سطح این ناحیه شده است و در عین حال این امکان را بوجود آورده است که مغز درون جمجمه جا بگیرد.

  • مخچه

مخچه در پشت ساقه مغز قرار دارد و از ۲ نیمکره که در وسط آنها بخشی به نام کرمینه قرار دارد تشکیل شده است. این اندام مهمترین مرکز هماهنگی و یادگیری حرکات لازم برای تنظیم حالت بدن و تعادل است و برای انجام این اعمال، اطلاعاتی را از ماهیچه‌ها، مفصلها، پوست، چشم‌ها و گوشها دریافت می‌کند. بعلاوه بخشهایی از مغز و نخاع که مربوط به حرکات بدن هستند، پیامهایی را به مخچه ارسال می‌کنند. وقتی راه می‌رویم، مخچه با پیش بینی وضعیت بدن در لحظه بعد پیامهایی را برای مغز و نخاع می‌فرستد و موجب تصحیح و یا تغییر حرکت بدن می‌شود. به این ترتیب ما بدون برخورد به موانع، راه خود را ادامه می‌دهیم. صدمه به مخچه باعث می‌شود که فرد هنگام راه رفتن تلوتلو بخورد و اعمال خود را بطور غیر ماهرانه انجام دهد. این فرد توانایی انجام حرکات دقیق را ندارد؛ نمی‌تواند یک خط مستقیم رسم کند و یا با چکش روی میخ بکوبد.

  • ساقه مغز

ساقه مغز در قسمت پایانی مغز قرار دارد و متشکل از بخشهایی است که از یک سو به نخاع منتهی می‌شوند و از سوی دیگر به نیمکره‌های مخ و مخچه منتهی می‌شوند. ساقه مغز شامل مغز میانی، پل و بصل‌النخاع است. بصل‌النخاع، بسیاری از اعمال حیاتی مربوط به فعالیتهای بدن، مانند تنفس و ضربان قلب را تنظیم می‌کند. این ساختارها نقش مهمی در تنظیم فعالیتهای بدن برعهده دارند.

  • مراکز مغزی دیگر

در بالای ساقه مغز، مراکز مهم تقویت و انتقال پیامهای عصبی وجود دارد که اطلاعات را بین بخشهای مختلف مغز رد و بدل می‌کنند. از جمله این مراکز تالاموس است که در پردازش اطلاعات حسی نقش مهمی دارد. اطلاعات حسی از اغلب نقاط بدن در تالاموس گرد هم می‌آیند، تقویت می‌شوند و به بخشهای مربوطه در قشر مخ فرستاده می‌شوند. در زیر تالاموس، هیپوتالاموس قرار دارد. هیپوتالاموس مرکز احساس گرسنگی و تشنگی و تنظیم دمای بدن است و نیز بسیاری از اعمال غده‌های ترشح کننده هورمونها را تنظیم می‌کند. تالاموس و هیپوتالاموس را شبکه گسترده‌ای از نورونها، به نام دستگاه لیمبیک به قسمتهایی از قشر مخ، متصل می‌کند و نقش مهمی در حافظه، یادگیری و احساسات مختلف، مانند احساس رضایت، عصبانیت و لذت، برعهده دارد.

نخاع

نخاع درون ستون مهره‌ها از بصل‌النخاع تا کمر امتداد دارد. نخاع، مغز را به دستگاه عصبی محیطی متصل می‌کند. مغز اطلاعاتی را که از طریق نخاع به سمت بالا می‌آیند، دریافت و همچنین از طریق آن، فرمانهایی را برای کنترل اعمال بدن، ارسال می‌کند. نخاع علاوه بر انتقال پیامها، مرکز برخی از انعکاسهای بدن است. انعکاس، پاسخ ناگهانی و غیرارادی ماهیچه‌ها در پاسخ به محرکهاست.

۳۱ جفت عصب به نخاع متصل است. هر عصب نخاعی یک ریشه پشتی و یک ریشه شکمی دارد. ریشه‌های پشتی محتوی نورونهای حسی‌اند که اطلاعات را از گیرنده‌های حسی به دستگاه عصبی مرکزی وارد می‌کنند. ریشه‌های شکمی محتوی نورونهای حرکتی‌اند که پاسخ حرکتی را از دستگاه عصبی مرکزی به ماهیچه‌ها و غده‌ها، منتقل می‌کنند.

در برش عرضی نخاع، ۲ بخش ماده خاکستری و ماده سفید دیده می‌شود. ماده خاکستری شامل جسم سلولی نورونها و تعدادی نورون رابط است. ماده سفید محتوی آکسون و دندریت نورونهاست و بخش خاکستری را دربر گرفته است.

محافظت از دستگاه عصبی مرکزی

دستگاه عصبی مرکزی پستانداران از چند طریق محافظت می‌شود. اولین عامل، استخوانهای جمجمه و ستون مهره‌ها هستند که جعبه‌ای محکم و استخوانی برای حفاظت مغز و نخاع بوجود می‌آورند. علاوه بر آن، مغز و نخاع را پرده‌ای به نام مننژ، حفاظت می‌کند. پرده خارجی مننژ که از نوع بافت پیوندی محکم است، سخت‌شامه نام دارد و در زیر آن عنکبوتیه قرار دارد (عنکبوتیه در زیر میکروسکوپ مثل تارهای عنکبوت است). لایه داخلی مننژ نرم‌شامه نام دارد که دارای مویرگهای خونی فراوان است و بافت عصبی را تغذیه می‌کند. فضای بین سخت‌شامه و نرم‌شامه، با مایعی به نام مایع مغزی‌-‌نخاعی پر شده است. این مایع نقش ضربه‌گیر را دارد و از برخورد مغز و نخاع به استخوانها در حین حرکت، جلوگیری می‌کند.

بافت پوششی دیواره مویرگهای مغزی، فاقد منافذی هستند که در مویرگهای بافتهای دیگر، دیده می‌شوند. در نتیجه بسیاری از مواد که در متابولیسم سلولهای مغزی نقشی ندارند و نیز میکروبها معمولا نمی‌توانند وارد مغز شوند. به این عامل حفاظت‌کننده سد خونی‌-‌مغزی گفته می‌شود. البته موادی چون گلوکز و اکسیژن می‌توانند به سرعت از این سد بگذرند و وارد سلولهای مغزی شوند.

نویسنده: آرزو جعفری

دانشجوی کارشناسی روانشناسی عمومی


منابع

روانشناسی فیزیولوژیک، هلن جعفری، ۱۳۹۴، تهران، انتشارات راه

زیست شناسی و آزمایشگاه (۲)، محمد کرام‌الدینی، شهریار قریب‌زاده، ۱۳۹۲، چاپ و نشر کتابهای درسی ایران