الکل و اختلالات وابسته به آن

Alcoholism

الکل اتیلیک

اصطلاح الکل عموما برای الکل اتیلیک (اتانول) بکار می‌رود. ماده‌ایی موثر بر روان که در بسیاری از جنبه‌ها با سایر ترکیبات مسکن و خواب‌آور همراه است. تفاوت اصلی آن با سایر کند کننده‌ها در این است که اتانول اساسا برای مقاصد تفریحی  استفاده می‌شود تا اهداف پزشکی و از آنجا که موثرترین ماده بر روان، پس از کافئین، الکل است، بطور وسیعی در سطح دنیا مورد استفاده قرار می‌گیرد. از اینرو مصرف آن بعنوان مسکن و مستی‌آور، مشکلات زیادی را برای هم فرد مصرف کننده و هم برای جامعه ایجاد می‌کند. بطور کلی ۷% از افراد بالغ در ایالات متحده و ۱۹% از جوانان آن کشور معتاد به الکل هستند. میزان مرگ و میر ناشی از مصرف اتانول در ایالات متحده، سالیانه بیش از یکصد هزار نفر است که این میزان مرگ و میر حدود ۵ % از کل مرگ و میر در این کشور را تشکیل می‌دهد. در کشور ایران آماری از میزان مصرف این ماده در دست نیست.

.

الکل و اختلالات وابسته به آن

اختلال شخصیت ضداجتماعی

رابطه بین اختلال شخصیت ضداجتماعی و اختلالات مرتبط با الکل فراوان گزارش شده است. برخی مطالعات حاکی است که اختلال شخصیت ضداجتماعی بویژه در مردهای مبتلا به اختلالات مرتبط با الکل شایع است و ممکن است مقدم بر پیدایش اختلال مرتبط با الکل باشد. مطالعات دیگر حاکی است که اختلال شخصیت ضداجتماعی و اختلالات مرتبط با الکل کاملا از هم جدا هستند و رابطه سببی با هم ندارند.

.

اختلالات خلقی

حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد افراد مبتلا به اختلالات مرتبط با الکل زمانی در طول عمر خود واجد ملاکهای تشخیصی اختلال افسردگی اساسی می‌شوند. افسردگی در زنان مبتلا به این اختلال شایع‌تر از مردان مبتلا است. چندین مطالعه نشان داده‌اند که احتمال بروز افسردگی در بیماران مبتلا به اختلالات مرتبط با الکل زمانی بیشتر است که مصرف روزانه الکل بالا است و سابقه خانوادگی سوءمصرف الکل وجود دارد. در بیمارانی که بطور همزمان مبتلا به اختلال مرتبط با الکل و اختلال افسردگی اساسی هستند  خطر اقدام به خودکشی بالا است و این بیماران احتمالا دچار سایر اختلالات مرتبط با مواد نیز هستند. برخی از درمانگران توصیه می‌کنند که اگر نشانه‌های افسردگی پس از ۲ تا ۳ هفته پرهیز از الکل ادامه یابد، درمان با داروهای ضدافسردگی شروع می‌شود. تصور می‌شود بیماران مبتلا به اختلال دوقطبی تیپ ۱ در معرض خطر ابتلا به اختلال مرتبط با الکل قرار دارند، چون ممکن است در دوره‌های مانیا ( شیدایی) اقدام به خود درمانی با الکل نمایند. برخی مطالعات نشان می‌دهد که در افرادی که بطور توام مبتلا به اختلال مرتبط با الکل و اختلال افسردگی اساسی هستند، غلظتهای متابولیت‌های دوپامین و گاما آمینوبوتیریک اسید(GABA) در مایع مغزی نخاعی(CSF) پایین‌تر است.

.

اختلالات اضطرابی

بسیاری از افراد، الکل را بمنظور رفع اضطراب مصرف می‌کنند. هرچند ابتلای همزمان اختلالات مرتبط با الکل و اختلالات خلقی بطور نسبتا وسیع شناخته شده است، اما ۲۵ تا ۵۰ درصد همه افراد مبتلا به اختلالات مرتبط با الکل، واجد ملاکهای تشخیصی یک اختلال اضطرابی هستند. ابتلا توام به هراسها (فوبی‌ها) و اختلال هول (پانیک) از تشخیصهای توام شایع در این بیماران هستند. برخی از داده‌ها حاکی است که الکل ممکن است در تلاش برای خوددرمانی نشانه‌های بازارهراسی (آگورافوبیا) یا جمعیت هراسی مصرف شود، اما در عین حال احتمال دارد اختلال مرتبط با الکل، مقدم بر پیدایش اختلال هول یا اختلال اضطراب فراگیر باشد.

سندرم ورنیکه‌ـ‌کورساکوف

اگرچه این دو سندرم از نظر پاتولوژیک شبیه به هم هستند اما از نظر کلینیکی دو سندرم مجزا محسوب می‌شوند. سندرم ورنیکه شامل اختلالات چشمی، آتاکسی راه رفتن و اختلال روانی است. از طرفی سندرم کورساکوف نوعی اختلال روانی است که در آن اشکال در حافظه ذخیره‌ایی در یک بیمار هوشیار دیده می‌شود. هر دو سندرم فوق ناشی از کمبود تیامین هستند. این علایم ممکن است بغیر از بیماران الکلیک، در سایر موارد سوءتغذیه به دلایل دیگر نیز دیده شوند. در بیماران الکلیک معمولا هر دو سندرم فوق به صورت توام دیده می‌شوند. سندرم ورنیکه‌ـ‌کورساکوف در جنس مذکر قدری بیشتر و سن شروع آن بین ۳۰ الی ۷۰ سالگی است.

۱-اختلالات چشمی؛ علائم اختلالات چشمی شامل موارد زیر است:

الف) نیستاگموس که هم افقی و هم عمودی است

ب) ضعف یا فلج عضلات رکتوس خارجی

ج) ضعف یا فلج حرکات کنژوگه چشمها

۲- آتاکسی

در ۸۰% بیماران دیده می‌شود. آتاکسی این بیماران عمدتا به شکل اختلال در ایستادن و راه رفتن است.

۳- اختلالات روانی

در بیش از ۹۰% بیماران دیده می‌شود. این علائم شامل عدم تمرکز، بی‌تفاوتی، کاهش تکلم خود انگیخته، اختلال حافظه لتارژی است.

.

اثرات الکل بر مغز

اثرات رفتاری

اثرات الکل همچون باربیتورات‌ها و بنزودیازپین‌ها ((مضعف)) (depressant) است و الکل تا حدودی هم تحمل متقابل و وابستگی متقابل با این داروها ایجاد می‌کند. وقتی غلظت الکل در خون ۰.۰۵ درصد است تفکر، قضاوت و مهارتها تضعیف شده و گاهی مختل می‌شود. در غلظت ۰.۱ درصد اعمال حرکتی ارادی معمولا به طرز مشهودی ناشیانه می‌شود. در حدود ۰.۲ درصد، عملکرد تمام ناحیه حرکتی مغز بطور چشمگیری تضعیف می‌شود و بخشهایی از مغز نیز که هیجان را کنترل می‌کنند تحت تاثیر قرار می‌گیرند. در ۰.۳ درصد شخص معمولا دچار اغتشاش شعور است و ممکن است حالت بهت پیدا کند. در ۰.۴ تا ۰.۵ درصد فرد به حالت اغما فرو می‌رود. در غلظتهای بالاتر، مراکز ابتدایی مغز که تنفس و ضربان قلب را کنترل می‌کنند، تاثیر پذیرفته و مرگ به دلیل تضعیف مستقیم تنفس یا آسپیراسیون مواد استفراغی عارض می‌شود.

اثرات الکل بر خواب

هر چند مصرف الکل در هنگام شب معمولا موجب تسهیل به خواب رفتن (کوتاه شدن دوره نهفتگی خواب) می‌شود، اما اثرات نامطلوبی بر ساختار خواب می‌گذارد. بطور اختصاصی مصرف الکل با کاهش خواب REM (خواب رویا)، کاهش خواب عمیق و افزایش انقطاع خواب، از جمله بیدار شدنهای مکرر و طولانی‌تر همراه است.

سایر اثرات فیزیولوژیک

کبد: اثرات نامطلوب عمده مصرف الکل به آسیبهای کبدی مربوطند. مصرف الکل می‌تواند موجب تجمع چربی و پروتئین در کبد شده و به پیدایش کبد چرب منجر شود و باعث بروز هپاتیت الکلی و سیروز کبدی شود.

دستگاه گوارش: افراط دراز مدت در مصرف الکل با پیدایش ازوفاژیت، گاستریت، آکلریدریا و زخم معده ارتباط دارد. گاهی بر اثر مصرف الکل اختلالات روده کوچک بروز می‌کند و پانکراتیت، نارسایی پانکراس و سرطان پانکراس نیز با مصرف افراطی الکل ارتباط دارد.

.

اثرات الکل بر گیرنده‌های عصبی

گیرنده‌های گابا: اتانول عملکرد گابا را در افزایش نفوذپذیری یون کلراید فعال کرده که نتیجه آن بازداری عصبی است. نتایج رفتاری این بازداری عبارتند از سستی، آرامش عضلانی و بازداری مهارتهای شناختی و حرکتی. مقادیر مصرف کم اتانول به شدت در جهت کاهش حملات وحشت‌زدگی و اضطراب همراه با آن عمل می‌کند.

گیرنده‌های افیونی: نشان داده شده که سیستم افیونی مغز آشفته شده و بعنوان بخشی از مسیر عصبی درگیر در مصرف سنگین الکل و وابستگی به الکل می‌باشد. اتانول باعث رها شدن افیونهای مغزی شده که این فرآیند در سیستم پاداش مغز (مانند رهاسازی دوپامین) درگیر است. مصرف داروی نالترکسون، رهاسازی افیونی را مسدود و ممکن است اشتیاق به الکل را نیز کاهش دهد.

گیرنده‌های سروتونین: شواهدی مبنی بر نقش سروتونین در کنشهای الکل وجود دارد. مصرف طولانی مدت الکل باعث افزایش فعالیت سروتونرژیک می‌شود. گیرنده‌های سروتونین نقش مهمی در اثرات اصلی اتانول دارند. ضدافسردگیهای بازدارنده جذب مجدد سروتونین از قبیل سرترالین، نوشیدن الکل را در الکلی‌های کم خطر و یا شدید کاهش می‌دهند.

اثرات دارو شناختی الکل

اصلی‌ترین اثر داروشناختی الکل، کند کنندگی تدریجی و قابل بازگشت رفتار و شناخت است. الکل یک ماده ضدتشنج است و ترک آن با یک دوره طولانی افزایش تحریک‌پذیری همراه است که طی این دوره امکان بروز حملات تشنجی وجود دارد. انواع مسکن‌ها بخصوص بنزودیازپین‌ها و ماری جوانا، اغلب در ترکیب با الکل مصرف می‌شوند و پیامدهای زیان‌باری دارند. بیمارانی که از بی‌خوابی رنج می‌برند، الکل را بعنوان یک خواب‌آور موثر یافته‌اند.

اثرات روانشناختی

اثرات روانشناختی و رفتاری کوتاه مدت الکل منحصر به CNS (سیستم عصبی مرکزی) است. در واقع پس از مقدار مصرف کم آن، ترکیبی از تحریک و کند کنندگی دیده می‌شود. مستی الکلی به واسطه پیامدهای بازداری زداینده‌اش، نقش عمده‌ایی در درصد بالایی از جرمهای خشن از قبیل کتک‌کاری، تجاوز و تکانشگری جنسی و انواع رفتارهای انحرافی دارد. در بیش از نیمی از همه قتلها و تجاوزها، الکل مصرف می‌شود. الکل با اثر بر سیستم گابا، اضطراب و ترس ناشی از رفتارهای پرخاشگرانه را کاهش می‌دهد. از طریق فعال‌سازی دوپامینرژیکی، کنترل تکانه را نیز کم می‌کند و در نهایت به واسطۀ کند کردن عملکرد گلوتامات، به فعالیتهای شناختی آسیب می‌رساند که نتیجه آن کاهش توانایی فرد برای یافتن راه حل امن و غیرخشونت‌آمیز در موقعیتهای مشکل است. بسیاری از الکلی‌ها به نوعی، به کوته بینی الکلی مبتلا هستند که این عارضه بعنوان نوعی کوته‌نظری تعریف می‌شود و در آن فهم، سطحی شده و تاثیراتی بر روی رفتار و هیجان دارد. کاستیهای شناختی و توجهی، باعث متمرکز شدن به زمان حال، کاهش ترس و اضطراب و آسیب مهارت حل مسئله می‌شوند. سرانجام مصرف الکل اعمالی در زمینه احساس تفوق و سلطه‌جویی ایجاد می‌کند که این امر عموما در ارتباط با خشونت مردانه، بویژه در تعاملات با شریک جنسی است. این اثر می‌تواند در واقع ناشی از یک احساس نامتناسب سلطه‌جویی، کنترل کنندگی یا برتری‌جویی باشد.

اثرات تراتوژنیک الکل

الکل دارای اثرات تراتوژنیک جسمی و رفتاری است. تغییرات وابسته به دارو در ساختار یا عملکرد مغز رخ می‌دهند. نشانگان جنین الکلی (FAS)، یک اختلال رشدی ویران کننده است که در نوزاد مادرانی ایجاد می‌شود که سطح الکل خونشان در طول دوران حیاتی رشد جنین بالا است.

مشخصه‌های نشانگان جنین الکلی

۱-کژکاری CNS، که دربرگیرنده هوش پایین و میکروسفالی (کاهش محیط جمجمه)، عقب‌ماندگی ذهنی، نابهنجاریهای رفتاری (اغلب با بیش فعالی و اشکال در سازگاری اجتماعی نشان داده می‌شود) می‌باشد.

۲-کم بودن رشد بدنی (عقب ماندگی رشد جنینی)

۳-نابهنجاریهای چهره‌ایی (شکافهای پلکی کوتاه، بینی کوتاه، فاصله زیاد بین چشمها و گونه‌های کوچک)

۴-نابهنجاریهای کالبدشناختی دیگر (مثلا نواقص قلبی مادرزادی، چشمها و گوشهای بد شکل)

.

سایر دستگاه‌های بدن

مصرف قابل ملاحظه الکل با افزایش فشار خون، بی‌نظمی لیپوپروتئین‌ها و تری‌گلیسریدها و افزایش خطر انفارکتوس قلبی و بیماریهای عروقی مغز ارتباط دارد. شواهد حاکی است که مصرف الکل می‌تواند تاثیر نامطلوبی بر دستگاه خونسازی گذاشته و میزان بروز سرطان، بخصوص سرطان سر، گردن، مری، معده، کبد، کولون و ریه را افزایش دهد.

.

انواع وابستگی به الکل

وابستگی الکلی نوعA: شروع اختلال دیررس، عوامل خطرساز کودکی معدود، وابستگی نسبتا خفیف و مشکلات مرتبط با الکل ناچیز و آسیب روانی جزئی است.

وابستگی الکلی نوعB: عوامل خطرساز فراوان دوران کودکی، وابستگی شدید، شروع مشکلات مرتبط با الکل زودرس، آسیب روانی قابل توجه، سابقه خانوادگی برای سوءمصرف الکل و سوءمصرف مکرر چند ماده، سابقه طولانی درمان الکل و تعداد زیادی استرس‌های شدید زندگی وجود دارد.

محقق دیگری وابستگی الکلی نوع گاما را توصیف کرده است که تصور می‌شود در ایالات متحده شایع باشد و معرف نوعی وابستگی به الکل در افراد فعال در مجمع الکلی‌های گمنام است و به مشکلات کنترل مربوط می‌شود، یعنی این افراد وقتی شروع به خوردن الکل کردند قادر به قطع آن نیستند.

برخی محققین به این نتیجه رسیده‌اند که افراد مبتلا به وابستگی الکلی نوع A ممکن است به رواندرمانی‌های تعاملی پاسخ دهند در حالیکه افراد مبتلا به وابستگی نوع B احتمالا به آموزش مهارتهای مقابله، پاسخ بهتری می‌دهند.

.

 عوارض جانبی و مسمومیت با الکل

در مصرف حاد الکل یک زوال عقل قابل بازگشت وابسته به دارو رخ می‌دهد. این نشانگان با تیرگی شعور، عدم جهت‌یابی، بینش و قضاوت آسیب دیده، فراموشی و کم شدن تواناییهای عقلی مشخص می‌شود. در سطوح پایین مصرف الکل برخی آسیب‌دیدگی‌های روان شروع می‌شود. با افزایش مقدار مصرف یا افزایش سطح الکل در خون، عاطفه فرد ممکن است بی‌ثبات شده و این وضعیت با برون‌ریزی‌های هیجانی که در پاسخ به حوادث کم‌خطر و بی‌آزار، بصورت شتاب‌زده رخ می‌دهند، مشخص می‌شوند. با مصرف بیشتر، هذیانها، توهم و افسانه‌پردازی‌ها اتفاق می‌افتند. در عملکردهای اجتماعی نیز، این تغییرات در نتیجه حالتهای غیرقابل پیش‌بینی بازداری زدایی و آسیب‌دیدگی مهارتهای مربوط به رانندگی و هماهنگی حرکات رخ می‌دهد. در مقدار مصرف بسیار بالا، هشیاری از دست رفته و حالت بیهوشی همراه با توقف حرکت شروع می‌شود. در این مرحله تنفس کند شده و می‌تواند منجر به مرگ شود.

.

سندرم محرومیت از الکل (ترک الکل)

به مجموعه علائمی که به دنبال ترک یا کاهش ناگهانی در مصرف الکل رخ می‌دهد گفته می‌شود. با توجه به اینکه الکل یک ماده ضعیف کننده سیستم عصبی مرکزی است، علائم سندرم محرومیت عمدتا به شکل تحریک سیستم عصبی مرکزی است. بنابراین بیمار دچار بی‌قراری و اضطراب، پرکاری سیستم اتونوم، کابوس و بی‌خوابی، توهم و تشنج می‌شود. این علائم از چندین ساعت پس از ترک الکل شروع و در عرض ۲ تا ۳ روز به اوج خود می‌رسد.

تشنج در سندم محرومیت، پدیده شایعی است که به آن اصطلاحا Rum fits می‌گویند. ۹% تشنجها در ۱ تا ۲ روز اول ترک الکل اتفاق می‌افتند. در این دوره بیمار به نور حساس است و با تحریک نور دچار حمله می‌شود. تشنجها معمولا چندین بار رخ می‌دهند. پس از چندین نوبت، حملات متوقف می‌شوند ولی ۲% بیماران ممکن است دچار استاتوس صرعی شوند. به محض ایجاد تشنج، احتمال بروز دلیریوم ترمنس (DTs) نیز افزایش می‌یابد.

نشانه کلاسیک ترک الکل رعشه است. رعشه ظرف مدت ۶ تا ۸ ساعت پس از قطع مصرف الکل ظاهر می شود.

سایر علائم ترک الکل عبارتند از تحریک‌پذیری کلی، علائم گوارشی (نظیر تهوع و استفراغ) و بیش فعالی خودمختار سمپاتیک، از جمله اضطراب، برانگیختگی، تعریق، برافروختگی صورت، اتساع مردمک، تاکی‌کاردی و افزایش خفیف فشارخون است.

.

درمان

درمان بیماران دچار مسمومیت با اتانول شبیه درمان مسمومیت با سایر داروهای تضعیف کننده سیستم اعصاب مرکزی است. مرگ بیماران معمولا در اثر دپرسیون تنفسی است و لذا اساس درمان در این بیماران حمایت تنفسی است. در حال حاضر تنها عامل شناخته شده که باعث تسریع در متابولیسم اتانول و دفع آن می‌شود فروکتوز است اما مصرف آن نیز باعث ایجاد اختلال در دستگاه گوارشی می‌شود.

داروهای اصلی برای کنترل نشانه‌های ترک الکل بنزودیازپین‌ها هستند. بسیاری از مطالعات نشان داده است که بنزودیازپین‌ها به کنترل فعالیت تشنجی، دلیریوم، اضطراب، تاکی‌کاردی، افزایش فشارخون، تعریق و لرزش همراه با ترک الکل کمک می‌کنند. بنزودیازپین‌ها را می‌توان به طریق خوراکی یا غیرخوراکی تجویز کرد. درمانگر، درمان را با دوز بالا شروع کرده و با بهبود بیمار آن را کاهش می‌دهد.

نویسنده: مژگان شبیری

کارشناس ارشد فیزیولوژی جانوری


منابع

علائی، شکوفه و همکاران. درسنامه بیماریهای مغز و اعصاب. ۱۳۹۴، تهران. انتشارات تیمورزاده

سادوک، بنیامین جیمز. سادوک، ویرجینیا آلکوت. رضاعی، فرزین، مترجم. ۱۳۸۹، تهران. انتشارات ارجمند