ece6cfed6c

Child and disaster psychology

روانشناسی کودک و بحران

سوانح طبیعی همچون سیل، زلزله، طوفان و… علاوه بر خسارات فراوان مالی، آسیب‌های عاطفی بسیاری به همراه دارد، و همه افراد اعم از کودک و بزرگسال برای کنار آمدن با وضعیت موجود، نیازمند زمان، کمکهای عاطفی، مالی و حتی کمکهای حرفه‌ای هستند. در این میان کودکان که قشر آسیب‌پذیرتری هستند، بیشتر تحت تاثیر قرار گرفته و گاه دچار بحرانهای شدید می‌شوند. زمانی که فاجعه‌ای روی می‌دهد نه تنها گرمی و شور خانوادگی از دست می‌رود، بلکه ممکن است کودک، به روشهای گوناگون از پدر و مادر جدا شود و این جداییها، خود نیز تاثیر ضربه را دو چندان می‌کند و کودک بیش از پیش درمانده می‌شود.

در این مقاله به اختصار در مورد ویژگی ضربه روانی در دوران کودکی، واکنش کودک نسبت به ضربه روانی، مشاوره به والدین برای درمان کودک آسیب‌دیده و یکی از روشهای درمانی «مشاوره گروهی» در درمان اشاره می‌کنیم.

.

ضربه روانی در دوران کودکی

ضربه روانی اساسا نتیجه حوادث غیرمنتظره‌ای است که موجب شوک روانی در افراد می‌شود.

لنورتر(۱۹۹۱) در مقاله جامعی، ضربه روانی دوران کودکی را چنین تعریف می‌کند:«ضربه روانی کودکی، نتیجه روانی یک اتفاق و مصیبت ناگهانی و خارجی یا یک سلسله از مصائب و حوادث است که به طور موقت و مقابله‌ای معمولی، گذشته وی را درهم شکسته و فروریخته است».

ضربه‌های روانی در کودکان معمولا منشا بیرونی و عینی دارند نه ذهنی و درونی، این ضربه باعث تغییرات پایدار در ساختار شخصیتی، شناختی، عاطفی، زیستی و جسمی کودک می‌شوند.

واکنش کودک به فاجعه و ضربه روانی

کودکان با سنین مختلف به اشکال متفاوتی به فشارهای روانی اطراف خود پاسخ می‌دهند. برای مثال در کودک خردسال(زیر ۷ سال)  رفتارهای واپس‌گرایانه بیشتر از معمول است، در صورتی که واکنش کودکان بزرگتر بیشتر به صورت انزوا می‌باشد. نکته حائز اهمیت که بایستی بخاطر داشت این است که بهترین شاخص آشفتگی، تغییرات غیر معمول در رفتار و ظاهر کودک است.

تعدادی از پاسخهای معمول کودکان به فاجعه یا ضربه روانی به شرح زیر است:

  • رفتارهایی که نشانه بازگشت به دوران خردسالی و نوزادیست مانند: مکیدن انگشت، بی‌اختیاری ادرار و مدفوع، مشکلات ناشی از جدا شدن از والدین(گریه و زاری، چسبیدن به والدین اگر زنده باشند).
  • ترسهای مربوط با حوادث(زلزله، سیل و…).
  • اشکال در خواب، وحشت شبانه، کابوس.
  • فقدان تظاهرات هیجانی در رفتار.
  • غمگینی، افسردگی و گریه کردن.
  • به طور غیرمعمول ساکت ماندن و انزوا.
  • بی‌تفاوتی و بی‌علاقکی به چیزهایی که قبلا برای کودک لذت بخش بوده‌اند.
  • مشکلات جسمانی مثل: حمله سردرد، دل درد و… .
  • واکنشهای رفتاری مثل: پرخاشگری، عدم‌اطاعت، صحبت از گذشته، آشفتگی، دزدی.
  • کرختی، بی‌حالی و خوابیدن در کلاس.
  • تغییر در روابط بین‌فردی با همسالان.

.

علائم فوق بدلیل مواجهه مستقیم و یا غیرمستقیم کودک با حادثه نمایان می‌شود اما نکته حائز اهمیت این است که ممکن است ضربه روانی کنونی باعث تشدید و آشکار شدن مشکلات قبلی کودک باشد.

.

مشاوره والدین در درمان کودک آسیب دیده

به والدین آموزش داده می‌شود که:

  • کودکان را در آغوش بگیرید و به آنها اطمینان و آرامش دهید، با این کار کودک خود را در محیطی امن می‌یابد.
  • کودک را تشویق به صحبت کردن در مورد حادثه به وقوع پیوسته کنید. کودکان غالبا از بازگو کردن مسائلی که آزارشان داده خودداری می‌کنند.
  • شنونده خوبی برای کودک باشید.
  • درباره حادثه، صادقانه با کودک صحبت کنید، یعنی نه اغراق‌آمیز و نه موضوع را کوچک جلوه دهید.
  • احساسات و تجارب خود را به او بگوئید. مثلا بگوئید که شما هم مثل او از حادثه ترسیده‌اید و گریه کرده‌اید.
  • به او اطمینان دهید که به ما کمک می‌شود و کمکها در راه است.
  • برای کودک الگوی شهامت، اراده، سازگاری و حمایت باشید، چون کودک از شما الگوبرداری می‌کند.
  • اوقاتی را برای تسکین دادن به خودتان اختصاص دهید و برای مدتی را از بحران جدا کنید(حتی برای چند دقیقه).
  • به کودکان اجازه دهید تا با شیوه‌های کلامی یا غیرکلامی و نمایشی خود را تخلیه کنند. مثلا از آنها بخواهید نقاشی کنند، قصه بنویسند و… . همچنین به کودک گفته شود که او خود را در نقش آتش‌نشان، امدادگر، و یا پرستار مجسم کند و به ایفای نقش بپردازد. در بازی کودک به خود القا می‌کند که فرد بزرگ و قدرتمندی در مقابل مشکلات پوچ است و می‌تواند آنها را حل کند.
  • برنامه ریزی روزانه و منظم داشته باشید. می‌توانید برنامه قبل از حادثه را برای کودک اجرا کنید.
  • دورنمایی مثبت از آینده برای کودک ترسیم کنید.
  • برای اجرای موارد فوق می‌توانید از خدمات حرفه‌ای مشاوران و متخصصان بهداشت روان استفاده کنید، چنانچه کودک یک یا چند عضو خانواده را از دست داده باشد نیاز به کمکهای حرفه‌ای‌تر را دارد.

.

مشاوره گروهی در کودکان آسیب‌دیده

مشاوره گروهی برای کودکان حادثه دیده و کودکانی که پدر و یا مادر یا هر دو را از دست داده اند زمینه‌ای را فراهم می‌کند تا کودکان احساساسات خود را نسبت به رویداد آزادانه ابراز کنند و از کودکان دیگری که آنها نیز اندوهگین هستند حمایت دریافت کنند. آنها در می‌یابند که کودکان دیگر نیز با حوادث ناگوار و غم و اندوه دست به گریبانند و همچنین در می‌یابند که آنها در این احساسهای غم و اندوه، تنها نیستند.

در گروه فرصتی پیش می‌آید تا کودک از حالت انزوا و احساس تنهایی بیرون آید و از آنجایی که صحبت کردن درباره مرگ با اعضای خانواده‌هایی که آنها نیز داغدار هستند و یا با دوستانی که با پدیده مرگ روبرو نشده‌اند معمولا دشوار است، گروه، فضایی امن و پذیرا فراهم می‌کند تا کودکان را تشویق کند که احساسهایشان را درباره غم و اندوه بیان کنند. در گروه، کودک اطلاعاتی درباره فرایند مرگ بدست می‌آورد و مطمئن می‌شود که احساس غم و اندوه آنها امری عادی است.

در گروه درمانی که تسهیل‌گران یا رهبران مجرب و متخصص داشته باشد، کودک، سازگاری بهتری با غم و اندوه خود پیدا می‌کند و فرصتی مناسب برای کنار آمدن با غم و اندوهش بدست می‌آورد.

.

منابع:

.

  1. هاسل، بت. و دیگران. کودکان داغدیده. ادیب، نسترن، مترجم. ۱۳۸۳، تهران.
  2. نجاریان، بهمن. و دیگران. پیامدهای روانشناختی فاجعه. ۱۳۸۰، تهران.
  3. اشنایدر کوری، ماریان. کوری، جرالد. گروه درمانی. بهاری، سیف ا… . ۱۳۸۱، تهران.
  4. نشریه امید دانشگاه تهران ۱۳۸۵

.

.