elis

از رفتار درمانی تا آلبرت الیس

نظریه عقلانی هیجانی الیس

نظریه عقلانی‌ـ‌هیجانی[۱] آلبرت الیس[۲] از نظریه‌های رفتاردرمانی سرچشمه می‌گیرد. رفتاردرمانی به صورت مجموعه‌ای از دانش منظم و بعنوان شاخه‌ای کاربردی از علم روانشناسی در اواخر دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰ میلادی موجودیت یافت، اما در تمام طول تاریخ بشر مواردی از اقدامات رفتاردرمانی و اصلاح رفتار[۳] وجود داشته‌اند. برای نمونه به حکایتی از گلستان سعدی اشاره می‌کنیم که شباهت بسیار زیادی به روش غرقه‌سازی در رفتاردرمانی دارد:

«پادشاهی با غلامی در کشتی نشست. غلام هرگز دریا را ندیده بود و محنت کشتی نیازموده بود، گریه و زاری در نهاده و لرزه در اندامش افتاد. چندانکه ملاطفت کردند آرام نگرفت. ملک را عیش از او منغض شد و چاره ندانستند. حکیمی در آن کشتی بود. ملک را گفت: اگر فرمان دهی من او را به طریقی خاموش گردانم. گفت، غایت لطف و کرم باشد. بفرمود تا غلام به دریا انداختند. باری چند غوطه بخورد. پس مویش بگرفتند و سوی کشتی آوردند. به دو دست در سکان کشتی آویخت. چون برآمد به گوشه‌ای بنشست و قرار یافت. ملک را عجب آمد که در این چه حکمت بود؟ گفت: از اول محنت غرقه شدن نچشیده بود و قدر سلامت کشتی نمیدانست، همچنین قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید.»

رفتارگرائی را نخستین بار جان بی واتسون بطور رسمی پایه گذاری کرد، و اعلام داشت که موضوع علم روانشناسی، رفتار، و هدف آن پیش‌بینی و کنترل رفتار است و او معتقد بود رفتارها بر اثر یادگیری ایجاد می‌شوند و ذهن و فرایندهای ذهنی را از مطالعات خود کنار گذاشت. بی‌اف اسکینر مشهورترین رفتارگرای معاصر، همانند واتسون معتقد بود که تنها موضوع مناسب روانشناسی، رفتار است و تنها عامل ایجاد کننده رفتار، محیط است. وی نه تنها ذهن و فرایندهای ذهنی را موضوع علم روانشناسی به حساب نمی‌آورد بلکه به کل، وجود آنها را انکار می‌کرد. اما تفکر، ادراک، تخیل و احساسات درونی را قبول داشت. او نظریه شرطی‌سازی کنشگر (پاسخگر) را مطرح کرد. او معتقد بود میتواند رفتار آدمیان را در موقعیتهای مختلف با استفاده از نظریه خود توجیه کند.

ایوان پترویچ پاولف نیز نظریه شرطی‌سازی کلاسیک را مطرح کرد. او به هنگام تحقیق بر روی فیزیولوژی غدد بزاقی، کشف کرد که بجز غذا، محرکهای دیگری، که به هنگام غذا دادن در محیط حیوان وجود دارند در او همان پاسخ ترشح بزاق را بوجود می‌آورند که غذا در حیوان موجب می‌شود.

هر چند که در مکتب رفتارگرایی، عمدتا با رفتار موجودات زنده سر و کار دارند و در آغاز چندان توجهی به فرایندهای شناختی نداشتند، با این حال نظریه‌پردازان و درمانگران متأخر بر اهمیت این فرایندها تأکید ورزیدند و برای آنها در تبیین رفتار نقش علیت قائل شدند و فرایندهای شناختی را در ایجاد و نگهداری، و تغییر رفتار نابهنجار مؤثر میدانند.

این رویکردها شامل نظریه یادگیری اجتماعی[۴] آلبرت بندورا و اصلاح رفتاری شناختی[۵] است. مجموعه روشهایی که در همه آنها فرایندهای شناختی نقش عمده را ایفا می‌کنند و تأکید آنها در درمان بر بازسازی شناختی[۶] است شناخت درمانی[۷] نام دارد. شخصیتهای سرشناس شناخت درمانی عبارتند از: آلبرت الیس، آرون تی بک، دونالد مایکنبام.

الیس مفهوم غریزه و تأثیر آن را در کنترل و هدایت آدمی آن طور که فروید بیان می‌کند قبول ندارد. همچنین الیس نظریه رفتارگرایانی چون واتسون را درباره جبر محیطی مردود می‌داند. به نظر او ممکن است انسان تحت تآثیر آمادگی زیستی و یادگیری اجتماعی اعتقادات و افکاری را کسب کند که نامعقول و غیرعقلانی باشند و خود را در تبعیت از آنها ملزم احساس کند، اما در عین حال انسان، آزاد، انتخابگر و مسئول است و قادر می‌باشد در سایه کسب آگاهی و بینش با افکار و باورهای جزمی و غیرعقلانی خود مبارزه کند و آنها را با افکار و اعتقادات عقلانی بدل سازد.

الیس تا امروز، به تجدید نظر و گسترش درمان شناختی خود ادامه داده است. او در کنفرانس سال ۱۹۹۳ با عنوان «اجلاس مغزهای متفکر»، اعلام کرد که می‌خواهد نام درمان عقلانی هیجانی (RET) را به رفتاردرمانی عقلانی هیجانی (REBT) تغییر دهد. البته نام اولیه هنوز در سراسر دنیا معروف است و عنصر برجسته «شناختی» را می‌رساند.

.

منابع

  1. متشکری، سعید. اقدم، آرش. اصول و فنون مشاوره در درمان لکنت. ۱۳۹۳، تهران. پایگاه فرهنگ
  2. شولتز، دوان. نظریه های شخصیت. سید محمدی، یحیی، مترجم. ۱۳۸۴، تهران. مؤسسه فرهنگی انتشاراتی تبیان
  3. شفیع آبادی، عبدا… . نظریه های مشاوره و رواندرمانی. ۱۳۸۴، تهران. مرکز نشر دانشگاهی

.


[۱] Rational Emotive Theory

[۲] Albert Ellis

[۳] Behavior Modification

[۴] Social Learning Theory

[۵] Cognitive Behavior Modification

[۶] Cognitive Restructuring

[۷] Cognitive Therapy